En voortaan een duidelijke koers graag!

Alle geledingen van de VVD hebben razendsnel afscheid genomen van het uitgetreden Kamerlid Wilders. Ze keren terug naar de vraag wie de leiding heeft over de partij.

Op de internetsite van de VVD staat zijn portret nog tussen dat van andere gezichtsbepalende liberalen zoals fractievoorzitter Van Aartsen, vice-premier Zalm en collega-Kamerlid Hirsi Ali. Maar Geert Wilders is geen VVD'er meer als hij zijn werkkamer in het Tweede-Kamergebouw opruimt. Enkele tientallen kilometers verderop, in een kasteel in Wassenaar, debatteert de VVD-fractie, zonder hem, over het eigen functioneren. Zijn pasfoto op internet is wat resteert van Wilders' VVD-bestaan.

Alle geledingen van de VVD hebben zo snel als mogelijk is afstand van hem genomen. Ook in de provincie waar hij meende dat de kern van zijn achterban zit, Limburg, zijn ze blij dat hij is opgestapt, maar boos dat hij vasthoudt aan zijn Tweede-Kamerzetel. ,,Wilders stelt nu niets meer voor. Hij moet weg uit de Kamer'', zegt Rien Geutjes, als voorzitter van de Kamercentrale (KC) Limburg een van de achttien partijbaronnen. ,,Hij heeft veel te weinig voorkeurstemmen gehaald om aan die zetel vast te mogen houden.'' De 4.763 stemmen die Wilders op plek 14 van de lijst kreeg, waren te weinig voor een voorkeurszetel, maar meer dan Van Aartsen behaalde (4.534), die op plaats 8 stond.

Geutjes kent Wilders goed. Hij begeleidde hem bij zijn verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer in Limburg in 2002. Toen raadde Geutjes hem aan zich een ander kapsel aan te meten. Het felgeblondeerde haar van Wilders wekte volgens de VVD-voorzitter in Limburg irritatie bij kiezers. Maar Wilders wilde er niet van af: zo werd hij in elk geval van grote afstand herkend. Dat tekent Wilders, meent Geurtjes nu: ,,Het ging niet om de inhoud, maar om ijdelheid.''

Ook de ondergang van Wilders begon in Limburg. `Zijn' kamercentrale had hem uitgenodigd om een discussie in te leiden over een nieuw beginselprogramma, het Liberaal Manifest. Wilders bedacht daarop een tienpuntenplan om de VVD naar rechts te sturen. Dat hij daarover geen overleg voerde in de fractie, bracht hem in conflict met Van Aartsen.

,,Wilders heeft zijn positie te danken aan de VVD'', vindt Geert Dales. ,,Dat hij blijft zitten, valt me van hem tegen.'' De burgemeester van Leeuwarden leidt de VVD-commissie die het nieuwe Liberaal Manifest schrijft. Daarna moet het debat binnen de VVD losbarsten. Voorzitter Van Zanen wil van de VVD zo een `ideeën- en debatpartij' maken. Dales vreest de gevolgen van de affaire-Wilders. ,,We moeten er rekening mee houden dat hierdoor de leden het debat zullen mijden'', meent hij. Dales vindt dat Wilders veel eerder had moeten worden gezegd: `Je doet mee of je maakt dat je wegkomt'. ,,Wilders besloot al lang geleden de beperkingen van collectief optreden niet te accepteren. Daar had de leiding van de VVD meteen wat aan moeten doen.''

Dat is waar het in de `zaak-Wilders' uiteindelijk om draait: de vraag wie nu eigenlijk de leiding in de partij heeft in de partij, vertelt Geutjes. De voorzitter van de VVD-Limburg was erbij toen de zaak op zaterdag 21 augustus expliciet aan de orde kwam op een vergadering van het VVD-hoofdbestuur met de KC-voorzitters samen zo'n veertig man. ,,Iedereen drong er bij Van Aartsen op aan eens een stevig gesprek met Geert te gaan voeren. Zo is het begonnen. Veel leden hadden last van zijn aanpak.'' Van Aartsen deed wat hem gevraagd werd. Hij had al eerder met Wilders gebeld over zijn onvrede over diens tienpuntenplan, maar vakantie stond volgens de VVD-fractieleider toen een gesprek in de weg.

Geutjes vindt dat het hoog tijd werd dat fractieleider ingreep. ,,Van Aartsen moest maar eens leiderschap tonen'', was de conclusie op 21 augustus. Ook tijdens de affaire-Nijs ergerde hij zich aan het tweekoppige leiderschap van de VVD. Door gebrekkige coördinatie tussen Zalm en Van Aartsen dacht de staatssecretaris van Onderwijs een dag te lang te kunnen aanblijven. ,,Als we één leider hadden gehad, was Nijs meteen na dat debat te verstaan gegeven dat ze moest opstappen. Nu maakte de VVD een hele zwakke indruk.''

De fractievoorzitter hoort wat Geutjes betreft de politiek leider te zijn. Zalm heeft als vice-premier in het kabinet als enige taak dat hij het regeerakkoord bewaakt. Het is precies deze discussie die de partijtop al maanden ergert.

Van Aartsen en Zalm menen dat de VVD de functie van partijleider niet kent. Van Aartsen noemt het debat over leiderschap bij voorkeur ,,Binnenhofs geneuzel''. En op zijn weblog schamperde Zalm dat er binnen zijn ,,liberaal-anarchistische club er altijd weer mensen zijn die menen dat er wel een leider moet worden aangewezen''.

Maar onder VVD'ers in het land leeft wel degelijk de wens om een duidelijker leiderschap. De VVD-afdeling Ede heeft inmiddels het initiatief genomen om de partij ook statutair één leider te bezorgen. Bij het najaarscongres van de partij in november zal `Ede' met een motie komen om de reglementen te veranderen. Daar moet in komen te staan dat als de minister-president geen VVD'er is, de fractievoorzitter in de Tweede Kamer de politiek leider is. VVD-leden zijn in meerderheid voor dit standpunt, weet Geutjes.

,,Er is binnen de partij behoefte aan een fundamentele discussie over het leiderschap'', zegt de indiener van de motie, Jan van den Hazel. Deze voorzitter van de VVD in Ede merkt ,,steeds meer problemen bij onze achterban met dat dubbele leiderschap''. `Ede' meent, zo staat in de motie, dat de recente nederlagen in verkiezingen voor de Tweede Kamer en voor het Europarlement direct verband houden met het ,,ontbreken van leiderschap''.

De VVD'ers uit Gelderland willen de leiderschapskwestie geregeld hebben voordat in 2006 een lijsttrekker gekozen moet worden voor de Tweede-Kamerverkiezingen. Want, vergoelijkt Van den Hazel, het gaat ons niet om personen, om Zalm of Van Aartsen. ,,VVD'ers willen weten wie de politieke koers bepaalt'', zegt Van den Hazel, ,,de affaire-Wilders laat zien hoe nodig dat is.''

    • René Moerland
    • Robert Giebels