De onstuitbare opkomst van de joodse Talibaan

Ultra-orthodoxe joden beschouwen zichzelf als de ware gelovigen, het ideaalbeeld waarvan alle andere joden afwijken. Seculier Israël ziet in hen een `joodse Talibaan', wier invloed groeit. Zeker nu de twee ultra-orthodoxe partijen door premier Sharon zijn uitgenodigd om tot zijn minderheidsregering toe te treden. Het gevolg:

,,Geen T-shirts met broeken meer.''

`Zayen otam, fuck them, die zwartjassen zitten echt overal'', sist Uri Azimov in een mengelmoes van Hebreeuws en Engels om misverstanden over zijn gevoelens uit te sluiten. Hij wijst naar een gestalte aan de andere kant van het park met speelplein. Onmiskenbaar een ultra-orthodoxe man – zwart pak, de homburger achter op het hoofd, halflange lokken langs de slapen, grijze baard – die naar de synagoge kuiert. Het godshuis is gevestigd in een witgekalkte bunker die de bewoners van deze buurt in het stadje Kfar Yona (bij Netanya) moest beschermen tegen grensoverschrijdend wapentuig van Saddam Hussein.

Nog een keer gromt Uri `zayen otam', de grofbekkerij laat zich moeilijk met zijn keurige verschijning verenigen. ,,Sorry, het ligt emotioneel'', zegt Ruthie Evron, kleuterleidster, verontschuldigend. Zij en Uri vormen het bestuur van een comité dat sinds een jaar actie voert tegen de ,,invasie van zwartjassen'' in dit slaapstadje in de slanke taille van Israël.

,,Zo begint het. Eerst een kleine synagoge of een religieuze school voor volwassen, getrouwde mannen, een kollel. Dan blijkt ook dat een haredische familie opeens twee huizen en een appartement in de buurt heeft gekocht. Dan wordt er nog een synagoge geopend, en nog één, en nog één, er komt een kollel bij, en een paar yeshiva's, dat zijn religieuze scholen voor haredim-jongens, en een paar scholen voor meisjes, de ulpana's. Voor je het weet is in een jaar of twee, drie de hele buurt overgenomen door de zwartjassen.''

Amnon Shauli, leraar op een openbare school in de buurt, heeft ook op het bankje in het park plaatsgenomen: ,,Vervolgens gaan zij eisen stellen: er moet meer gemeentegeld naar hun scholen, de straten moeten op zaterdag voor het autoverkeer worden afgesloten, omdat er op sabbat niet gereden mag worden. Aan vrouwen wordt eerst vriendelijk en daarna dwingend gevraagd geen T-shirts en broeken meer te dragen. Wie niet luistert en zich niet decent kleedt, wordt uitgescholden.''

Uri, verontwaardigd: ,,En er mag op zaterdag niet meer gebarbecued worden. Ja, lach maar, maar kom niet aan de barbecue van de gewone Israëliër.''

Ruthie: ,,De prijzen van onze huizen kelderen. We worden gedwongen alle mogelijke feestdagen in acht te nemen en we worden 's nachts uit onze slaap gehouden door dat overdreven harde gezang, hysterisch geschreeuw noem ik dat. Als je vraagt of de ramen dicht mogen, zeggen ze nee, want ze willen zo rechtstreeks mogelijk contact hebben met God. Voor je het weet heeft de joodse Talibaan het hier voor het zeggen. In Jeruzalem is dat al gebeurd, daar heerst de joodse Talibaan al.''

Ammon: ,,Wees voorzichtig Ruthie, er zitten ook heel aardige, geleerde mensen tussen.''

Ruthie, fel: ,,Het blijven fundamentalisten. Ik heb niets tegen ultra-orthodoxen, als zij mij met rust laten. Maar dat doen zij niet. Ze willen dat jij en ik en Uri óf vertrekken óf ook haredim worden. Ik hou niet van fundamentalisten, of het nou moslims, christenen of joden zijn. Kijk eens naar hun echtgenotes, hun vrouwen, slavinnen is een beter woord.''

Terwijl de drie bestuursleden van het comité tegen de opmars van de haredim in Kfar Yona opstaan en doorlopen naar de auto, heeft de ultra-orthodoxe man de stalen deur van de bunker geopend. Hij knikt vriendelijk en stelt zich voor: ,,shalom, rabbijn Zelech Salomon Zion, voetsoldaat van God''. Hij behoort tot de Gerer Hasidim, een van de grootste gemeenschappen, zeg maar sektes, van ultra-orthodoxe gelovigen in Israël. Trap af, de bunker in en we staan in de synagoge: twintig tuinstoelen van hard plastic, twee kasten met de thora, de talmoed en de Halachische leefwetten, een tafel met de wetsrol, een menora-kandelaar.

,,We doen helemaal niets illegaals'', zegt hij. Zijn leven staat volledig in het teken van bidden, studeren en het ware judaïsme verbreiden. De rabbijn is geboren en opgegroeid in Mea Shearim, de ultra-orthodoxe wijk in Jeruzalem. Op de vraag wat hij vindt van het verzet van het plaatselijke actiecomité antwoordt hij: ,,Ik heb medelijden met hen, zij laten hun leven beheersen door aardse zaken. Ik bid dat zij door thora naar het centrum der dingen, naar God, onze vader, komen en dat zij ook gaan bidden voor de verlossing door de komst van de messias, die, zoals wij zeggen, hopelijk vandaag nog zal plaatsvinden. Maar excuseer mij, ik heb nog het nodige te doen. Gutes shabbes.'' De wens wordt in het Jiddisch uitgesproken.

Good Morning Iran

In zijn Toyota Landcruiser verzorgt Uri een tochtje langs de pas geopende godshuizen, de appartementen, religieuze bad- en studiehuizen van de haredim: ,,Dáár, dáár en dáár ook.'' Een nieuwbouwwijk in wording, gekopieerd uit Almere, heeft nog geen enkele bewoner, maar op een terreintje van de gemeente staan al de containers, de tijdelijke onderkomens van een kollel en een synagoge van de Breslauer-sekte. ,,Waar halen ze toch het geld vandaan?''

Ruthie, roodgeverfd haar, mouwloos T-shirt en een zilveren kettinkje met een davidsster: ,,Mijn man en ik werken en betalen belasting. Wij hebben allebei in het leger gediend en hebben dus al het nodige aan dit land gegeven. Die mannen werken niet, die studeren en bidden alleen maar. Ze nemen alleen, ze geven niets. Ze zijn ook tegen de staat Israël. Mijn zoon zit in het leger, mijn dochter moet nog, hun zonen en dochters zijn vrijgesteld van de dienstplicht. Dit is een land van de joden, ik ben joods. Ik heb geen probleem met religie, ik hou mij aan de tradities en de feestdagen. Maar het moet hier geen Iran of Afghanistan worden. Wie zong dat ook al weer `Good Morning Iran', o ja, Avi Geffen.''

Uri, nadat hij verteld heeft lid te zijn van het links-liberale Meretz: ,,Tommy Lapid, de minister, de baas van de Shinui-partij, heeft gelijk: het zijn net parasieten, net bloedzuigers. En nu is diezelfde Lapid bereid met de ultra-orthodoxen in de regering te gaan zitten. Ultra-orthodoxen samen met Bibi Netanyahu in één regering, we hebben het al eerder gezien en het werd een ramp. Help, ik wil emigreren. Zeg, denk je dat er in Nederland werk voor mij is?''

Amnon: ,,Het openbare onderwijs wordt kapot bezuinigd wegens de hoge kosten van het conflict, maar religieuze scholen krijgen er steeds geld bij.''

De tegenwerping dat het leger sinds enkele jaren speciale eenheden met haredische soldaten heeft gevormd en dat zich onder de ultra-orthodoxen ook felle zionisten bevinden vindt geen weerklank. Amnon doceert: ,,De staatsgedachte blijven de meeste sekten toch verwerpen, omdat eerst de messias terug moet komen. Misschien hebben ze hun toon wat gematigd, maar als je de haredische pers leest, dan weet je wel beter. Ze zijn tegen Israël. Op Onafhankelijkheidsdag vertrappen ze lachend de vlag, echt waar. Maar zij aanvaarden wel ons belastinggeld. Ze noemen Israël het werk van de duivel en houden toch hun hand op voor sociale uitkeringen, voor onderwijs- en bouwsubsidies. En, ze betalen geen of niet veel belasting. Daar is een woord voor: profiteurs.''

Professor Noah Efron, hoogleraar filosofie en politicologie aan de orthodoxe Bar Ilan Universiteit in Tel Aviv en Harvard University in Cambridge (VS) grijnst, als ik hem vertel dat mijn blocnote, na een middag en een lange avond Kfar Yona, volstaat met racistische en antisemitische teksten, opgetekend uit de mond van joodse Israëliërs. ,,Ach, dat valt nog mee. Ik heb een hele boekenkast vol met hardcore antisemitische teksten, publicaties en spotprenten van joodse commentatoren, schrijvers en tekenaars, echt spul waar de nazi-propagandisten hun vingers bij zouden hebben afgelikt.

,,Er heerst in niet-religieus en gematigd religieus Israël een bijna primaire angst te zullen verdrinken in een zee van zwarten. Die angst voor de joodse Talibaan is deels gegrond, deels overdreven. Maar hoe dan ook, de groei van de ultra-orthodoxie door import en de grote gezinnen heeft behoorlijke tweespalt gecreëerd'', denkt Efron. Hij heeft een intrigerend boek – Real Jews – geschreven over de strijd tussen seculier en ultra-orthodox Israël, met als inzet de identiteit van de joodse staat.

Opgegroeid in een orthodox milieu raakte hij door ,,de andere, escalerende Israëlische oorlog'' gegrepen, toen hij met El Al van Boston naar Tel Aviv vloog. In het gangpad stond een groep haredim luidruchtig te bidden, waarop een lachende stewardess hem toefluisterde: ,,Als jij de deur openzet, dan duw ik ze de zee in.'' Efron: ,,Ik ben gefascineerd door de haredim, die zich Yidn, echte joden noemen. Ik bewonder hun geleerdheid en diepe kennis van de thora, de talmoed en de halacha. Het is een wereld vol mystiek.''

Geen dag gaat voorbij of de Israëlische media, vooral de regionale kranten en de huis-aan-huisbladen, publiceren over de opmars van de haredim, die tussen de zes en negen procent van de bevolking vormen. Comités in Modi'in, Netanya, Tel Aviv, Ashdod, Bet Shemesh en zeker twintig andere steden en dorpen in Galilea voeren net als in Kfar Yona juridische, politieke en vooral ook publicitaire acties. Rode draad: de vrees te worden overwoekerd door de kinderrijke haredische families die hun leven volgens de strengste halachische leefwetten hebben ingericht. Volgens demografische prognoses zullen er in 2010 in Israël een half miljoen ultra-orthodoxe joden wonen, een bevolkingsgroep die zich iedere zestien jaar zal verdubbelen.

Achterin de bus

In de nieuwe stad Modi'in, waar vanaf de eerste steenlegging religieuze strijd is gevoerd, heeft het gemeentebestuur onlangs met behulp van een batterij advocaten en een publiciteitscampagne weten te voorkomen dat in een kalme straat, waar op dit front vrede heerst, de orthodoxe beweging Lev Leachim een haredische school kon openen.

Een actie die op brede steun van de Modi'iners kon rekenen, de meesten van hen zijn immers het verstikkende, religieuze klimaat in het snel verarmende Jeruzalem ontvlucht. Moshe Levy, veertiger, advocaat en orthodox: ,,Het werd daar ook mij te benauwd. Ik wil graag mijn kinderen de orthodoxe beginselen bijbrengen, maar ik wil niet dat zij groot worden in de sfeer van joodse gehuchten in het Polen of Oekraïne van drie eeuwen geleden. In een sfeer van `wij tegen hen', van studie van oude traktaten en van onderdrukking en achterstelling van vrouwen.''

Levy en vijf anderen inwoners van Modi'in hebben om de haredim buiten Modi'in te houden vijf jaar geleden een eigen school gesticht voor lager en middelbaar onderwijs. ,,De strijd tussen seculier en ultra-orthodox is zeer schadelijk voor Israël en voor onze kinderen. Ik vind dat onze kinderen tolerantie voor alle vormen van het jodendom bijgebracht moet worden en dat ze niet op jonge leeftijd al gedwongen moeten worden een keuze te maken tussen een orthodox of een seculier leven. We hebben kennelijk een snaar geraakt, want het succes van de school is groot.'' Het begin van het schooljaar wordt door Levy en honderden ouders en hun kinderen gevierd met een groot zwem- en barbecue-feest in Kfar David, een nabijgelegen gehucht, waar alle joodse stromingen, behalve de zwarte jassen, vertegenwoordigd zijn. Keppels, kippa's, lange rokken, korte rokken, losse haren, sjaals en mutsen, mannen en vrouwen, jongens en meisjes: het is een vrolijk, ontspannen schoolfeest.

Ook schrijfster Naomi Ragen wil weg uit Jeruzalem. In een lege stadsbus werd zij door een instappende orthodoxe man gemaand achterin plaats te nemen. Zij voelde zich als Rosa Parks in het Amerikaanse Alabama van 1950 en negeerde de man. Een bushalte verder stapte er nog een orthodoxe man in, die haar aankeek en vervolgens op luide toon commandeerde naar achter te gaan, waar inmiddels ook orthodoxe vrouwen plaats genomen hadden. Niemand zei iets, de vrouwen niet en de chauffeur al evenmin. Ragen: ,,Jeruzalem is de hoofdstad van de orthodoxen geworden en wie beschermt vrouwen tegen de joodse Talibaan?'' In ieder geval niet Egged, het busbedrijf, ook de politie niet en al evenmin het timide stadsbestuur.

Joodse Talibaan

[vervolg van pagina 37]

Een rapportage van het Israëlische Centraal Bureau voor Statistiek over het nationale onderwijs heeft deze week de anti-haredische pennen in beweging gebracht. Volgens het CBS wordt het ultra-orthodoxe onderwijs bevoordeeld boven het openbare, het religieuze en Arabische onderwijs. Een haredi-school ontvangt van de staat 2.000 euro per leerling per jaar, het openbare en religieuze onderwijs bijna 800 euro en de Arabische zuil 200 euro per leerling.

Noah Efron, op een aangenaam terras in het verlichte Tel Aviv: ,,Het is allemaal een erfenis van de eerste premier en stichter van Israël, onze eigen seculiere Ben Gurion, die het met de orthodoxe partijen en rabbijnen in 1948 op een akkoordje gooide om de `Yiddishkeit' van Israël te verankeren. De anti-Israëlische rabbijnen en hun niet al te grote aanhang, enkele tienduizenden, staakten – naar later bleek tijdelijk – hun verzet tegen de zionistische staat Israël en kregen in ruil daarvoor absolute zeggenschap over het leven van wieg tot graf van de Israëliër. Wij kennen daarom geen scheiding van staat en synagoge. En de politieke partijen van de haredim, Shas en Verenigde Thora Judaïsme, hebben in de decennia daarna steeds zeer handig gebruik gemaakt van hun buitenproportionele macht, zestien zetels in de Knesset, om gelden naar hun religieuze instellingen te sluizen. De haredim stemmen trouw en massaal en volgen in het stemhokje `het advies' van de rabbijnen.''

Voor de ultra-orthodoxen wordt het jodendom, het leven, gedefinieerd door de sabbat, de spijswetten (kashrut) en de puurheid van de familie, de taharat hamischpacha, de familie- en seksuele wetten. Als gevolg van het compromis van Ben Gurion bestaat in Israël het burgerlijk huwelijk niet en staan ook geboortes en begrafenissen onder rabbinaal toezicht. Net als restaurants, de wijnproductie en het vliegschema van El Al. De verkoop van niet-kosjere levensmiddelen in de grote supermarkten is verboden, er is geen openbaar vervoer op zaterdag en de winkels dienen gesloten te blijven, het aansteken van vuur, dus barbecuen op zaterdag, is in strijd met de halachische wetten. Politieverordeningen en wetten, die overigens in seculiere steden en wijken op wisselende schaal worden genegeerd, bieden de haredim juridische handvaten bieden om met de hemelse wind in de rug eisen te stellen.

Winkels waar Russische immigranten hun varkenskarbonaadje of niet-kosjere wodka kopen, zoals Tif Tam in Netanya, zijn doelwit van haredische acties. Krantenkiosken en videozaken, waar porno (Israëliërs zijn liefhebbers, blijkt uit de statistieken) wordt verkocht, worden beklad of gesloopt. Terrasbezoekers in Jeruzalem werden onlangs door jongemannen in het zwart met tomaten bekogeld en wie op sabbat een ultra-orthodoxe straat inrijdt, riskeert bekogeling met straatstenen. Hele straten in Jeruzalem en andere steden zijn op zaterdag afgesloten.

,,In de onderhandelingen tussen premier Sharon en de leiders van de ultra-orthodoxe partijen, Shas en Verenigde Thora Judaïsme, gaat het nu over het hernieuwen van het verbod op de verkoop van varkensvlees, de naleving van de sabbat, vrijstelling van de dienstplicht voor parttime studenten, en vooral over harde shekels. Zij eisen meer geld voor hun scholen en voor de families die door de staat worden onderhouden, omdat de mannen van hun 15de tot hun 35ste studeren en daarna waardeloos zijn voor de arbeidsmarkt'', vertelt Efron over de strategie van deze partijen, die in ruil voor subsidies menig premier van de Arbeidspartij of Likud aan een meerderheid in de Knesset hielp. ,,Het zijn in feite one-issue-partijen die niet bovenmatig geïnteresseerd zijn andere zaken, zoals het conflict met de Palestijnen.''

Maar dat Shinui (`Verandering', vijftien zetels in de Knesset) heeft ingestemd met mogelijke samenwerking met de Thora-partijen heeft professor Efron zeer verbaasd. ,,Shinui is de politieke vertaling van de revolte van de middenklasse tegen de macht van de haredim. Shinui-leider Lapid vindt hen abject, ook omdat de ultra-ortodoxen de zionisten verantwoordelijk houden voor de holocaust. Zijn ouders werden in Hongarije door de nazi's voor zijn ogen vermoord. De zionisten zouden niet gelovig genoeg zijn, niet genoeg hebben gebeden, bovendien kan in hun interpretatie de staat Israël alleen ontstaan na de komst van de messias. Toch is Lapid onder druk van Sharon door de bocht gegaan. Macht corrumpeert, de dienst-Volvo bevalt kennelijk goed.''

Designerkeukens

Van downtown Tel Aviv naar het armoedige Bnei Barak duurt de autorit een kwartier, het is een reis naar een andere wereld. De laatste seculiere school in het bolwerk van de Lubavitcher, de Belzer en Breslauer-sekten is deze week gesloten. Gerer- en Belzer-haredim dragen bontmutsen, zelfs bij temperaturen van 35 graden, de Lubavitcher hebben een voorkeur voor Fedora-hoeden. Op deze donderdagavond is het druk bij de badhuizen en zijn de fanatiekste leerlingen van de religieuze scholen al aan de sabbat begonnen. In een falafel-zaak kijkt een groepje jongens min of meer stiekem naar de televisie, die zij thuis niet hebben.

Vrouwen met zes, acht of tien kinderen in hun spoor doen boodschappen. De meesten dragen pruiken en op die pruiken nog een hoed of een sjaal, omdat de moderne pruiken er zo levensecht uitzien dat ze wellicht bij mannen seksuele gevoelens (en premature zaadlozingen) zouden kunnen oproepen. Aan de muren affiches van lezingen over de werken van rabbijn Schneerson, die tot zijn dood beschouwd werd als de messias, maar ook reclames voor kosjere designerkeukens. Een internetcafé zit vol, hoewel een poster waarschuwt dat het internet van ,,de mens een beest maakt.''

In een theaterzaaltje spreekt Uri Zohar, tot zijn veertigste acteur en zanger en sinds twintig jaar een bekeerling, een Breslauer rabbijn met de opdracht jonge Israëliërs de weg naar de thora en God te wijzen. Vijftig jongens en meisjes luisteren beleefd naar zijn verhalen over drugs, drank en zijn wilde, inhoudsloze vorige leven en hoe je God kan herkennen. We noteren tegeltjeswijsheden als ,,homoseksualiteit is een zonde'' en ,,internet is een groot kwaad''. Dat zijn optreden wordt geregistreerd door een camera en via een haredische site live gevolgd kan worden, deert hem niet. En de jodenvernietiging, de shoah, was ,,het werk van God, omdat de mens niet genoeg bidt.''

De religieuze boutades, althans in atheïstische oren, worden verorberd als kosjere koek. Harde cijfers zijn er niet, maar er lijkt sprake te zijn van een soort religieus reveil onder jongeren, die zich, net als Madonna, aangetrokken voelen tot de mystieke wereld van de haredim.

Dat geldt niet voor Oshrit Radzia, een 24-jarige vrouw uit een haredim-familie uit de buurt van Petah Tikva. We ontmoeten haar in Ramat Aviv na het optreden van de boetvaardige rabbijn/acteur via H.L.L., een organisatie die haredische jongeren helpt bij verlaten van de geloofsgemeenschappen. ,,Op mijn vijftiende begon ik vaag te twijfelen, maar op mijn 17de wist ik zeker dat ik niet in God geloofde en dat ik het leger in wilde. Dat heb ik ook gedaan. Voor mijn vader en mijn broers, allemaal haredim, ben ik eigenlijk dood. Mijn moeder zie ik af en toe nog.'' Zij vertelt over de ruzies, de druk om terug te keren, de hulp van haar legercommandant en het opbouwen van een heel nieuw leven. ,,Een haredisch meisje weet eigenlijk helemaal niets over de andere, moderne wereld. Je leert alles over de halacha en de kabala, maar niets over de wereld, over vrijheid en onvrijheid, hoe je vrienden maakt en dat je moet werken. Je wordt klaargestoomd voor het huwelijk en je religieuze plichten. Als je in het leger komt en daarna in de moderne wereld, ben je eerst blind en totaal eenzaam en je ontdekt dat totale vrijheid niet bestaat. Je maakt domme fouten.''

Varda Liefshitz, scherpgebekte, strakverpakte Tel-Avivse, heeft de frêle Oshrit, Arabisch-donker, herkenbaar sefardisch, geholpen met het aanschaffen van kleren, het vinden van een baan bij een bank en het opbouwen van een vriendenkring. ,,Ik zie het ook bij andere jongeren: de psychologische aanpassingsproblemen die ontstaan bij het binnentreden in een wereld met totaal andere waarden zijn het lastigst te overwinnen.''

Oshrit: ,,Als ik nog ultra-orthodox was, zou ik getrouwd zijn, al twee of drie kinderen hebben en misschien werken als lerares. Ik denk dat we in een van de nederzettingen zouden wonen, want ik ben zionistisch-religieus opgevoed. En nu, nu heb ik een vriend met wie ik in Tel Aviv ga samenwonen. Hij werkt in een kibboets.''

Besmuikt lachend: ,,In een kibboets, waar varkens gehouden worden.'' Wat de haredim betreft, is zij verhuisd naar een andere planeet, of beter gezegd, de hel.

    • Oscar Garschagen