Afscheid van een oer-Brits vehikel

De routemaster, de rode dubbeldekker met het open achterbalkon, verdwijnt uit het Londense straatbeeld. Het einde van krappe bankjes en een touwtje voor de stop-bel.

Ze maken al jaren bijna elke dag een praatje, maar kennen elkaars namen nog steeds niet. Als Christina O'Neill (60) het open achterbalkon van lijn 73 opstapt voor haar vaste rit naar de supermarkt, een paar haltes verder, groet ze Mohamed Pandor (54). ,,How are you?'', zegt hij vriendelijk terug vanuit zijn nis onder de trap naar het bovendek, al 25 jaar zijn vaste plaats als conducteur. En dan wisselen ze een paar woorden. Over het weer, of de drukte, of iets opmerkelijks in de krant. En als haar halte langszij komt, stapt Christina uit en rijdt Mohamed verder in zijn grommende, rammelende, pruttelende rode dubbeldekker. ,,You take care now.'' ,,Bye.''

Zo gaat het al jaren. Maar deze week zagen ze elkaar voor het laatst. Want vanaf vandaag rijden er op lijn 73 geen dubbeldekkers meer met een open achterbalkon en een conducteur. De Routemaster, zoals dit amechtige maar oer-Britse vehikel heet, maakt na vijftig jaar plaats voor grotere, gesloten dubbeldekkers en, zoals op deze lijn, verlengde bussen van één verdieping. Zonder krappe bankjes en een langs het plafond gespannen touwtje waar je aan moet trekken voor de stop-bel. Maar met luchtvering, automatische versnellingen, oneindig veel meer geruisloze pk's en met een scharnierend middenstuk waarachter nóg eens een man of dertig kan zitten. Op alle nieuwe bussen controleert de chauffeur óók de kaartjes.

Lijn 73, tussen Victoria Station en Tottenham in noordoost-Londen, is niet de enige die zijn Routemasters kwijt is. Lijn 9 (door het centrum) en lijn 390 (van Marble Arch naar het noorden) moeten het vanaf vandaag ook zonder stellen. Op negen routes zijn de Routemasters het afgelopen jaar al verdwenen. De zeven resterende routes komen volgend jaar aan de beurt.

Met de laatste 300 Routemasters (van de 7.000 stadsbussen) verdwijnt niet alleen een design-classic uit het stadsbeeld, maar ook een Londense manier van leven: nog net kunnen instappen als de bus al optrekt en uitstappen waar geen halte is, omdat je met de wind (en de regen) in je haar op het open balkon bent gaan staan, je moeizaam vasthoudend aan de stang in een scherpe bocht. Het is allemaal illegaal, maar bijna iedereen doet het. Zeker, wegens de tijdwinst. Maar toch ook om het gevoel van onafhankelijkheid dat het je geeft ten opzichte van de voetgangers in de meute op het trottoir, of de automobilisten, stil lijdend in de file naast de busbaan, en voor een fractie van het bedrag dat je aan een zwarte taxi zou moeten uitgeven. Kortom, eigenlijk voor de kick.

Routemasters, een ooit grensverleggend ontwerp van aluminium dat voor het eerst in 1954 op straat verscheen, zijn verouderd. Hun werkzame leven, destijds begroot op maximaal twintig jaar, is tweeënhalf keer langer geworden. Ze zijn te klein, gegeven de sterke groei van het passagiersaanbod met veertig procent in de laatste drie jaar, tot zes miljoen per dag. Hun onderhoud is fors duurder dan van de Volvo- en Mercedes-dubbeldekkers en de verlengde bendies die burgemeester Ken Livingstone massaal voor zijn stad heeft ingeslagen. Het extra salaris van de conducteurs drukt op de begroting van de tien geprivatiseerde ondernemingen die de Londense stadsroutes exploiteren. Ook zijn de meeste Routemaster-motoren te vies.

Maar juist het aantrekkelijkste aspect – het open achterbalkon – is de belangrijkste reden dat de Routemasters worden afgevoerd. Want bij ongelukken sterven jaarlijks drie mensen na een misstap. Bovendien zijn de bussen nauwelijks te gebruiken door gehandicapten. Europese regels, die het openbaar vervoer dwingen per 2006 volledig geschikt te zijn voor rolstoelgebruikers, zouden de Routemaster illegaal maken. Hun vertrek is daarom logisch, zegt een woordvoerder van Transport for Londen (TfL), het gemeentelijke vervoerbedrijf. ,,Ik hou ook van ouwe schrijfmachines, maar ik gebruik toch een computer.''

Niettemin is een strijd ontbrand over het pensioen van de bekendste stadsbus ter wereld. Verscheidene actiegroepen proberen – tot nu toe vergeefs – een deel van de bussen in actieve dienst te laten houden. ,,Het is een schande dat we een Londens icoon verliezen'', zei Andrew Morgan, een hobbyist die zelf een Routemaster bezit. ,,Laten we de wijzerplaat op de Big Ben dan ook maar meteen digitaal maken'', aldus een van de duizenden Britten die hun handtekening zetten onder een petitie van de actiegroep Save the Routemaster.

Naast nostalgische argumenten zijn er ook rationele. Anders dan de nieuwe bussen is de Routemaster speciaal ontworpen voor Londen, betogen ze: relatief klein maar ook wendbaar, terwijl het in- en uitstappen veel efficiënter gaat, juist dankzij het open balkon en de conducteur die daarna zijn rondjes door de cabines loopt. Ook geven de conducteurs veel passagiers een gevoel van veiligheid.

Maar volgens de TfL-woordvoerder is het te gemakkelijk om ,,tranen in de ogen te krijgen'' over de conducteursfunctie. Ten eerste verdwijnt hun primaire rol sinds de introductie van kaartjesautomaten bij de haltes én een nieuwe elektronische pas. Als conducteurs bij ruzies betrokken raken, krijgen ze bovendien vaak klappen. TfL denkt de veiligheid eerder te vergroten door meer agenten op de busroutes te laten patrouilleren. Ken Livingstone, die eerder juist beloofde de conducteur te behouden, heeft zich tot nu toe onvermurwbaar getoond. Wel beloofde hij dat er een `erfgoedroute' in het centrum komt, waar een stuk of tien Routemasters blijven rijden, maar dat wordt eerder een toeristische attractie dan een echte buslijn. De honderden afgeschreven bussen zijn te koop: vanaf 2.000 pond heb je er al een.

,,Ik zal de mensen méér missen dan de bussen zelf'', zegt Christina O'Neill. ,,De meeste conducteurs zijn altijd behulpzaam, zeggen vriendelijk hallo. We hebben altijd wel een chat en het hoeft niet lang te zijn, maar it cheers you up. Ik word er emotioneel van als ik bedenk dat dat tijdperk voorbij is.''

Voor Mohamed Pandor is het óók een era gone. Hij is een clippie op deze lijn sinds hij in 1977 vanuit India naar Londen kwam en krijgt na 25 dienstjaren een eenmalige vertrekpremie van 21.000 pond, bijna twee jaarsalarissen. Ze hebben hem nog aangeboden om over te stappen op lijn 38, die nog een paar maanden met een conducteur zal rijden. ,,Ik heb besloten om het geld nu maar aan te nemen en een nieuw leven te beginnen'', zegt hij. Wat dat voor leven wordt, staat nog niet vast, maar hij hoopt op een andere baan bij de busmaatschappij Arriva. ,,Bijvoorbeeld bij de klantenservice.''

Ook hij zal de mensen meer missen dan de bussen, zegt Mohamed. ,,Niet de kleine minderheid die niet betaalt en moeillijkheden maakt. Wel mijn vaste passagiers, die me soms hun levensverhaal vertelden. Zoals de vrouw die zei dat ze gelukkig was, hoewel ik beter wist. Kortgeleden vertelde ze me dat ze was gescheiden omdat haar man haar mishandelde. En ze zag er een stuk beter uit. Of een andere vrouw die al jaren meerijdt. Toen ik haar vertelde dat mijn baan verdwijnt, stond ze op en gaf me een kus. Dat was drie weken geleden. Ik denk niet dat ik haar nog terugzie.''

Mohamed geeft twee rukken aan het bel-koord – ding-ding! – als teken dat de chauffeur kan optrekken. ,,Hold on tight please!'', zegt hij tegen de laatste passagiers.

    • Hans Steketee