Had Hitler humor?

Nog nooit werd Hitler zo huiveringwekkend authentiek gespeeld als door Bruno Ganz in de film `Der Untergang'. Verward, paranoïde, woedend, gewetenloos – hij is het allemaal.

Al meteen in de eerste minuten maakt hij zijn entree. Een vriendelijke man. Klein van postuur, licht voorovergebogen, kleine snor. Hij is voorkomend. De jonge dames die graag zijn secretaresse willen worden stelt hij op hun gemak met het soort neerbuigende charme dat is voorbehouden aan oudere mannen. Plichtplegingen als ,,Heil mein Führer” stelt hij in zijn geheel niet op prijs.

Zijn keuze valt al snel op Traudl Junge, het mooie meisje uit München. Zijn München. Bij wijze van test moet Traudl een dictaat uittikken. Op van de zenuwen raakt ze niet één keer de juiste letter. Als de dictator het resultaat ziet, zegt hij laconiek: ,,Ik geloof dat we dit nog eens moeten overdoen.'' Had Hitler humor?

Dit najaar krijgt Adolf Hitler een nieuw gezicht. Het gezicht van de in Zwitserland geboren en hoofdzakelijk in Duitsland werkzame filmacteur Bruno Ganz (o.a. Der Himmel über Berlin van Wim Wenders). Het is niet de eerste keer dat Hitler opduikt in een film. Grootheden als Alec Guinness en Anthony Hopkins gaven al hun versie van de personificatie van het kwaad. Maar hun moedertaal was Engels, niet Duits. In de nieuwe film Der Untergang spreekt Hitler Duits met een Oostenrijks en Beiers accent. Alleen al daardoor lijkt Ganz' Hitler huiveringwekkend authentiek. ,,Sie werden bezahlen mit Ihrem eigenen Blut'', briest hij over het Duitse volk dat hem uiteindelijk zo teleurstelde: ,,Sie werden in Ihr Blut ertrinken!''. Het klinkt of hij de strijd dan al opgegeven heeft.

Ook in menig Duitse film werd Hitler al eens geportretteerd. Maar de hoofdpersoon van het nationaal-socialisme kreeg in Duitse producties vaak niet meer dan een bijrol. Hitler was maar even in beeld of werd van veraf gefilmd. Soms was hij niet meer dan een rekwisiet dat kon lopen. Duitsers deinsden ervoor terug om de historische figuur die het land bezighoudt als geen anderte onderwerpen aan een artistieke interpretatie. De Duitsers hadden, zoals de Frankfurter Allgemeine het dit voorjaar formuleerde, last van een soort ,,Bilderangst''.

In Der Untergang rekent de Duitse producent Bernd Eichinger af met die schroom. Hij presenteert volgende maand een Duitstalige Hitler als avondvullend programma. In een epos van tweeënhalf uur maakt de kijker opnieuw indringend kennis met een figuur wiens daden zo verbijsterend waren dat zich steeds weer de vraag opdringt hoe zijn psyche functioneerde. Hoe komt iemand erbij om de wereld te willen veroveren, de joden uit te willen moorden en, als de ondergang dichterbij komt, ook nog zijn eigen volk uit te willen roeien? Dankzij Bruno Ganz krijgt Hitler menselijke trekken en dat spitst de kwestie na zes decennia nog eens toe. Als Hitler geen eenmalige blunder van de evolutie was, wat was hij dan wel?

Ganz maakt van Hitler een complex personage. Hoewel Ganz ook de bekende tirades gestalte geeft, is zijn Hitler niet de gekke brulaap die iedereen kent van historische opnamen en die zelfs op de lachspieren werkt. Hij is evenmin enkel een bloeddorstige moordmachine, hoewel hij zich in zijn laatste uren zeer tevreden betoont over de genocide. Hij is niet zomaar een verwarde oude man, hoewel hij in zijn bunker met divisies over de stafkaart schuift die bovengronds al lang niet meer bestaan. En hij is niet uitsluitend paranoïde - ook al vertrouwt hij zelfs het gif niet meer dat Himmler hem cadeau deed en dat hij laat testen op zijn geliefde herder Blondi. Ganz' Hitler is het allemaal: verward, paranoïde, woedend, gewetenloos.

Parkinson

En Bruno Ganz voegt nog iets toe. Hij geeft de dictator net genoeg menselijke trekjes zodat platte verklaringen voor het fenomeen Hitler niet meer werken. De Hitler in Der Untergang is geen robot. Het is een man die huilt en ravioli eet, een man die zijn geliefde op de mond kust. Een man die permanent zijn linker arm vasthoudt (Hitler leed vermoedelijk aan Parkinson), ineengedoken door de gangen van zijn bunker schuifelt en zich zorgen maakt over de toekomst van Traudl. Als Blondi eraan gaat omdat de cyaankali van Himmler wel degelijk werkt, kijkt hij snel de andere kant op. Ganz' Hitler maakt bij de toeschouwer iets los dat lijkt op medeleven. Een vleugje empathie, heel even slechts, maar toch.

Der Untergang laat er ook geen misverstand over bestaan dat Hitler tot het laatst in zekere zin bij zinnen was, ook al vervalt hij soms in waanvoorstellingen en fantaseert hij vlak voor het einde nog over duizenden nieuwe vliegtuigen. Ganz' Hitler heeft tot zijn dood de kracht om te denken, te commanderen en te voelen.

Regisseur Oliver Hirschbiegel schetst in Der Untergang de laatste twaalf dagen uit het leven van Adolf Hitler, vanaf zijn verjaardag op 22 april 1945 tot zijn zelfmoord op 2 mei. Het draaiboek is gebaseerd op twee publicaties. Op de autobiografie Bis zur letzten Stunde die Hitlers voormalig secretaresse Traudl Junge vlak voor haar dood, twee jaar geleden, publiceerde. En op het boek Der Untergang van de historicus Joachim Fest, waarin het krankzinnige einde van het moorddadige regime centraal staat.

Der Untergang is in alle opzichten een speelfilm, maar Eichinger is in zijn scenario naar verluidt redelijk dicht bij de historische gebeurtenissen gebleven. De meeste dialogen zouden op feiten gebaseerd zijn - op een aantal evidente verzinsels na. Zo draagt Ganz een generaal op te helpen bij de verdediging van Berlijn met de onwaarschijnlijke zinsnede: ,,Zodat er eindelijk eens een beetje vaart (ein bisschen Dampf) in de kwestie komt.''

Een groot deel van de film speelt zich af in de zogenoemde Hauptbunker onder de Neue Reichskanzlei in het centrum van Berlijn. De Führerbunker was een Spartaans cellencomplex onder een plafond van vier meter beton met smalle gangen en stalen deuren. Terwijl het Rode Leger de stad in hoog tempo naderde en daarmee het einde van het Derde Rijk dichterbij kwam, gingen ook de bewoners in de bunker hun einde tegemoet. Een enkel feest nog, een laatste orgie. Veel sigaretten en nog meer drank. Lange discussies over de beste manier om zelfmoord te plegen. De kinderen Goebbels zingen tussendoor nog even een liedje voor `Onkel Hitler': ,,Kein schöner Land in dieser Zeit.''

De kijker wordt niet alleen onthaald op Hitler. De hele nazi-coterie schuift voorbij. Heinrich Himmler, die zich snel uit de voeten maakt als de Russen in de buurt komen. Albert Speer, die nog even aanwipt om afscheid te nemen. Eva Braun, die nog promoveert tot Frau Hitler terwijl secretaresse Junge al het testament van haar geliefde uittypt. De huwelijksvoltrekking biedt overigens een van de weinige hilarische momenten als de ambtenaar van Hitler wil weten of hij arisch is.

Over een groot aantal gebeurtenissen uit de laatste dagen in de bunker bestaat onder historici overeenstemming. Over de exacte toedracht van de zelfmoord van Hitler en Eva Braun circuleren daarentegen veel tegenstrijdige verhalen. In Der Untergang speelt de `Freitod' zich daarom af achter gesloten deuren.

De meest aangrijpende scène van de film komt pas nadat Hitler en Braun zelfmoord hebben gepleegd. Terwijl echtgenoot Joseph op de gang staat te trillen, voert Magda Goebbels (Corinna Harfouch) haar zes kleine kinderen - hun voornamen beginnen allemaal met een `H' - een slaapmiddel. Het oudste kind bespeurt onraad en verzet zich. Een paar uur later duwt Magda Goebbels kleine ampullen met gif in de zes mondjes. Als ze de kaken op elkaar drukt is het geknars van de barstende ampul duidelijk te horen - een gruwelijk geluid dat nog een paar dagen blijft hangen.

Hoewel het absurde einde van de Nazi-top meer dan genoeg stof voor een speelfilm biedt, springt regisseur Hirschbiegel steeds opnieuw weg uit de bunker en laat in korte aangrijpende taferelen zien wat bovengronds gebeurt. Berlijn is een stad van dood en verderf. Vermeende deserteurs en landverraders worden opgehangen, een groot aantal mensen pleegt zelfmoord, jongetjes van zes rennen met pantservuisten door de wijk. In de lazaretten creperen soldaten. Een arts zaagt aan de lopende band ledematen af, die dan in een wit plastic teiltje vallen.

Perspectief

De bovengrondse taferelen, die werden opgenomen in St. Petersburg, brengen de verschrikkingen van de oorlog pregnant in beeld, waarmee ze een essentiële functie in de film vervullen: ze plaatsen de gebeurtenissen in de bunker in het grotere perspectief en maken van Der Untergang een film over het einde van het Derde Rijk. De oorlogsscènes voorkomen dat de emoties van de door doodsangst bevangen bunkerbewoners te veel medeleven opwekken en het zicht op de wreedheid van hun daden ontnemen. Als de gedachten van de toeschouwer even verwijlen bij de mooie bruine ogen van Traudl Junge (Alexandra Maria Lara) herinnert een daverende explosie er onmiddellijk aan dat dit geen doorsnee soap opera is. De voortdurende nadruk op de wreedheid van het regime geeft Ganz de ruimte om de dictator een traan te laten wegpinken, zonder dat iemand op het idee komt het voor hem op te nemen.

In Duitsland is de film al weken voor de première op 16 september onderwerp van een hype. De acteurs geven het ene vraaggesprek na het andere, op internet vellen filmfanaten harde oordelen op basis van de trailer, in regionale kranten geven commentatoren alvast hun visie, ook al hebben ze de film nog niet gezien. Kan dat wel, Hitler als mens?

De recensenten zijn verdeeld. Filmsite Filmstarts.de vindt Der Untergang de belangrijkste Duitse film sinds Das Boot van Wolfgang Petersen. Eckhard Fuhr noemt in Die Welt de confrontatie met Ganz' Hitler `ontstellend' en looft de afwezigheid van overduidelijke pedagogische waarschuwingen. ,,Voor het eerst worden Duitsers met Hitler alleen gelaten.'' De film is voor hem een teken dat Duitsers eindelijk minder krampachtig met hun verleden omgaan.

De criticus van Die Zeit, Jens Jessen, is daarentegen teleurgesteld. Ganz, schrijft Jessen, slaagt er niet in om de verschillende elementen van Hitlers personage samen te binden tot een verklaring voor het hele fenomeen: ,,Hoe het samenhangt, naar welke kern het verwijst laat hij niet zien. Hitler blijft een onbegrijpelijk gedrocht'' Er is nu wel een taboe doorbroken in de Duitse filmwereld, schrijft Jessen, maar de doorbraak diende geen hoger doel.

Het is de vraag of een alles verhelderende verklaring voor het fenomeen Hitler wel bestaat, of de waanzin die hij losmaakte niet zo afstotelijk is dat geen enkele verklaring ooit zal bevredigen. Der Untergang snijdt eenvoudige verklaringen in elk geval de pas af. De toeschouwer voelt dat Hitler deel uitmaakte van dezelfde menselijke soort als hijzelf. Daarmee is het vraagstuk nog niet opgelost, maar aangezien de waanzin van dictators en genocide niet met Hitler ten onder zijn gegaan, kan het geen kwaad dat nog eens onder ogen te zien. Volgend voorjaar krijgt Ganz overigens al concurrentie. De Oostenrijkse acteur Tobias Moretti zal dan zijn interpretatie geven van Hitler in een televisie-film van Heinrich Breloer over Albert Speer.

`Der Untergang' gaat op 16 september in Duitsland in première in 500 theaters. De Nederlandse première staat gepland voor januari 2005.

    • Michel Kerres