Alles wat gebeurt was daartoe voorbestemd

Sommige romans hebben veel mee: een mooi thema, interessante visies, een strakke structuur, beklijvende personages en een goede stijl. Het vakmanschap druipt van bijna elke pagina af. De Britse auteur Louis De Bernières is een man van een dergelijk degelijk oeuvre. Zijn werk is veelvuldig bekroond en zijn tot nu toe belangrijkste roman Kapitein Corelli's mandoline, een liefdesgeschiedenis die zich afspeelt op het Griekse eiland Kefallinia tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Griekse burgeroorlog, werd wereldwijd geprezen. Het boek werd een bestseller en ook nog verfilmd.

Na tien jaar heeft De Bernières een roman geschreven die eigenlijk aan deze Griekse geschiedenis voorafgaat. Birds without Wings speelt zich af ten tijde van de neergang van het Ottomaanse rijk en de opkomst van Atatürk en het Turkse nationalisme. In een klein dorp in het zuidwesten van Turkije wonen Armeniërs, Grieken en Turken aanvankelijk in relatieve rust naast elkaar. De bewoners weten van elkaars godsdienst maar hechten weinig belang aan de verschillen – totdat de politici besluiten dat de verschillende godsdiensten en achtergronden er wel degelijk toe doen. Het persoonlijke lot wordt bepaald door een van hogerhand opgelegde geschiedenis.

Nog nadrukkelijker dan in Kapitein Corelli's mandoline pakt De Bernières de grote thema's beet: hoe wordt geschiedenis gemaakt en geschreven, hoe komen mensen tot wreedheden en hoe kunnen individuele beslissingen leiden tot grote catastrofes? Wie op dergelijke vragen een antwoord zoekt, moet oor en oog hebben voor belangrijke personen als Mustafa Kemal (Atatürk), maar ook openstaan voor de kleine verhalen van de gewone man, zo legt een oude pottenbakker aan het begin van de roman uit. Aan de hand van diens verhalen, en ook die van vele andere dorpsbewoners – parallel lopend aan de levensloop van Mustafa Kemal – wordt uitgelegd hoe noodlottig de keten van de geschiedenis is. Zo benadrukt De Bernières veelvuldig dat elke actie vooral een reactie is, ook waar het gaat om de deportatie van de Armeniërs, het verplichte vertrek van de Griekse Turken naar Griekenland (en andersom) en de Turkse keuze voor de Duitsers in de Eerste Wereldoorlog: `De geschiedenis heeft geen begin, alles wat gebeurt vormt uiteindelijk slechts de aanleiding voor wat er nog gaat gebeuren. Deze keten van oorzaak en gevolg gaat terug tot op de prehistorie, toen de eerste Kaïn van een stam de eerste Abel van een andere stam ombracht.'

Zweverige intellectuelen

Dat is een genuanceerde boodschap, anders dan de visie die hij in Kapitein Corelli's mandoline wilde uitdragen: `Geschiedenis is de propaganda van de overwinnaars', zo stelde een personage in die roman vast. Met dat boek deed hij ook daadwerkelijk een poging om lezers bewust te maken van een onjuist beschreven episode in de Griekse geschiedenis. Er kwam in Griekenland destijds dan ook veel bezwaar tegen De Bernières' beschrijving van de Griekse burgeroorlog: elke vorm van idealisering maakte hij volledig ongedaan door de communisten als laf en wreed af te schilderen. Het was een doelbewuste strategie, vertelt De Bernières in het nawoord van die roman, om `zweverige intellectuelen' te ontdoen van hun illusies over de Griekse communisten. Dat waren geen `romantische helden', ze gedroegen zich `verraderlijk, parasitair, en onverstelbaar barbaars'.

Voor een dergelijke controverse had ook Birds without Wings aanleiding kunnen geven, bijvoorbeeld bij de behandeling van de biografische gegevens van Kemal, maar De Bernières had er geen behoefte aan: `Er hangt een mythische waas om hem (Atatürk, red.) heen die ik niet wilde wegnemen', verklaarde hij in een interview met The Independent. Wel geeft hij de leider menselijke trekjes, bijvoorbeeld door te vertellen over Kemals onzekerheid bij het kiezen van een geschikt hoofddeksel.

De menselijke maat regeert dan ook in Birds without Wings; niet alleen Kemal maar ook de overige personages worden overtuigend neergezet (tot en met de laatste woorden van een Griekse koopman en filantroop die tijdens zijn vluchtpoging verdrinkt nadat hij is neergeschoten door een Turk). En via de beschrijving van die levens komen er ook maatschappelijke kwesties aan de orde: steniging, sluiers, hekserij, het verwerven en afpakken van gelijke rechten, godsdienst en de waarheid van verhalen.

Om een voorbeeld van dit laatste te geven: wanneer een rijke landeigenaar op zoek gaat naar een maîtresse, moet hij een flink eind reizen. Hij neemt enkele mannen mee op zijn tocht en om de reis wat te veraangenamen besluiten ze elkaar verhalen te vertellen. Een vaak beproefd procédé, maar het werkt. Na aanvankelijk korte en ongemakkelijke anekdotes vertellen de mannen elkaar verhalen die, zoals ze telkens benadrukken, allemaal op waarheid berusten en die de rol van het individu binnen de maatschappij als thema hebben.

Arbeidsethos

Dat laatste geldt ook voor de verhalen van De Bernières zelf. Ze draaien alle om de liefde of vriendschap tussen Grieken, Armeniërs en Turken, christenen en moslims. Uiteenlopende levensverhalen worden met elkaar verbonden door de liefdesgeschiedenis tussen de islamitische Ibrahim en de christelijke Philothei, een meisje dat zulke donkere ogen heeft dat het onmogelijk is haar diep aan te kijken. Ze is zo mooi dat ze ten behoeve van de arbeidsethos van de mannen in het dorp een sluier moet dragen.

De liefde tussen Ibrahim en Philothei wordt onmogelijk gemaakt, evenals de relaties die andere dorpsbewoners tot elkaar hebben. Zo is het aanvankelijk nog mogelijk dat een imam zijn `collega' – een priester – elke keer met `infidel efendi' begroet, en is er een nauwe band tussen Karatavuk – hij gaat in de plaats van zijn vader naar het front wanneer de sultan de Eerste Wereldoorlog tot een heilige oorlog uitroept – en zijn christelijke vriendje Mehmetçik. Steeds komt het geloof ertussenin te staan, een keuze die niet uit vrije wil wordt gemaakt maar wordt opgelegd door hogerhand. Het zijn de grote, overbekende thema's, maar De Bernières zet ze met overtuiging en raffinement neer.

Aanvankelijk vindt de intolerantie nog op kleine schaal plaats wanneer een Armeense apotheker ten prooi valt aan zinloos geweld, of wanneer een christen niet in het leger van de sultan mag dienen. Die onverdraagzaamheid wordt grootschalig met de deportatie van Armeniërs en de verschrikkingen in de loopgraven in Gallipoli, en is definitief wanneer er geen Griek of Armeniër meer in het dorp woont. `Alles wat gebeurde was voorbestemd door de wereld om zo te gebeuren', concludeert de pottenbakker terecht aan het slot van de roman en daarmee zijn we weer terug bij het begin. Alle levensverhalen zijn afgerond en de losse eindjes zijn aan elkaar geknoopt.

Aan Birds without Wings mankeert dus eigenlijk niets: de geschiedenis is prachtig opgeschreven, de personages komen tot leven en er is genoeg ruimte voor nuance. Misschien is het wat onredelijk, maar juist dat werkt storend. Wanneer opgelegd wordt dat Ottomanen niet meer bestaan, maar dat iedereen nu Griek, Turk of anderszins is, stelt de pottenbakker vast: `Het is merkwaardig hoe de wereld verandert door woorden, en hoe de wereld woorden verandert.' Daar valt niet veel tegenin te brengen, maar erg verrassend is deze visie evenmin. Birds without Wings is goed maar veilig; een bekwaam betoon van vakmanschap dat nog ergens over gaat ook. Toch ontbreekt ergens de persoonlijke inzet en het lef om grenzen op te zoeken.

Louis De Bernières: Birds without Wings. Secker & Warburg, 625 blz. €22,95. De Nederlandse vertaling verschijnt in oktober bij De Arbeiderspers.