`Ik ben geen Übermensch.

Bedrijven moeten zich aanpassen aan andere economische omstandigheden en kiezen daarvoor nieuwe bazen. Wie zijn ze? Hoe denken ze? Wat doen ze? Deze week: Jan Bennink van Numico, de opvolger van Hans van der Wielen.

Jan Bennink – hippe bril, rimpelloos gezicht – staat al klaar in de hal van het Sheraton Hotel op Schiphol en begint meteen te praten: hoe hij heen en weer vliegt tussen Denver en Pittsburg en Boston en New York, en soms wel acht interviews op een dag doet, met analisten dan, en hoe leuk en spannend hij dat vindt. ,,Maar aan het eind van de week kun je me opvegen.'' Hij volgde ruim twee jaar geleden Hans van der Wielen op en besloot toen binnen een paar maanden het levenswerk van zijn voorganger af te breken. De vitaminebedrijven die twee jaar eerder in Amerika waren gekocht werden weggedaan – met 2 miljard dollar verlies. Numico richt zich onder Benninks leiding weer helemaal op babyvoeding en klinische voeding, voor mensen met een chronische ziekte.

U hebt de lerarenopleiding gedaan, Engels en aardrijkskunde. Wat verwachtte u toen?

,,Doet het er iets toe wat je gestudeerd hebt? Mijn vader had een kleine kruidenierszaak, alles wat ik meer leerde dan hij was goed. Ik kreeg weinig sturing. Maar toen ik klaar was met mijn opleiding dacht ik: leraar? Ik wilde naar het bedrijfsleven, ik wist alleen niet hoe ik daar moest komen. Ik ben naar de universiteit gegaan, naar sociale geografie. De hoogleraar stelde speciaal voor mij een programma samen dat me meer op het bedrijfsleven dan op het onderwijs voorbereidde. Ondertussen ging ik overal langs: Procter, Shell, Unilever. Een jaar voordat ik afstudeerde, had ik al een baan.''

Wat trok u zo in het bedrijfsleven aan?

,,Je kunt er iets creëren, iets veranderen door zelf richting te geven. Een vriend van mij zei in die tijd dat ik een echte marketeer was, gemaakt voor Procter. Ik had geen idee wat dat was, marketeer, maar het klonk goed. Toen ik ging werken, ging er een wereld voor me open.''

Had u gewild dat uw vader u meer sturing had gegeven?

,,Nee. Wat ik van hem heb meegekregen is een bepaalde ethiek. Hij werkte zes dagen in de week van 's morgens 6 tot 's avonds 9, en op zondag deed hij de administratie. Vakantie was voor mij: zes weken naar de fabriek. Het heeft me gebracht waar ik nu ben. Als ik mijn kinderen erover vertel, zie je ze kijken: leuk verhaaltje, kan ik nu verder op mijn Playstation?''

Is dat een nadeel voor uw kinderen?

,,Dat is een heel moeilijke vraag...'' Hij denkt even na. ,,Ik zie mijn kinderen weinig, dat maakt het nog moeilijker. Daardoor heb ik toch de neiging om een soort sinterklaas voor hen te zijn. Ze hebben zo'n ander leven dan ik op hun leeftijd. Ze gaan naar een internationale school, hebben de hele wereld gezien...''

Ze hebben een vader die met bonussen en alles erbij vier miljoen euro per jaar verdient.

,,Ja, dat mag iedereen weten, dat kan mij niet schelen. Ik vind het alleen wel vervelend dat mijn kinderen het ook weten. En hun vrienden. Mijn dochter gaat nu studeren, hoeveel moet ik haar geven? Zij zeggen: ha, pa, wat jij ons per maand geeft, verdien je in een uur, of minder.''

U werkte bij Danone voordat u naar Numico ging. Wie heeft u gevraagd?

,,Dat ging via een headhunter. Ik kreeg een telefoontje, in augustus 2001. Jan, volgens mij heb ik iets voor je, leuke toko, leuk formaat, kun jij leuk doen. Maar ik had geen interesse. Ik kende Numico vrij goed, ik had voor Danone geprobeerd Chocomel en Fristi te kopen. Ik wist dat ze in vitamines waren gegaan. Dat had ik nooit begrepen.'' Hij herhaalt: ,,Strategisch kon ik dat niet begrijpen.''

Voor welke positie werd u gevraagd?

,,Voor de positie van Hans van der Wielen. Hij was degene die mijn naam genoemd had. Hij wilde mij hebben als zijn opvolger.''

Wat deed u besluiten om het toch te doen?

,,Nou ja, je gaat met elkaar zitten praten. En toen dacht ik: toch wel interessant.''

Begreep u toen wel dat hij de vitaminebedrijven had gekocht?

,,Intellectueel was het te begrijpen. Babyvoeding, vitamines, het is allemaal nutrition. GNC was een retailbedrijf, Rexall was een producent van vitamines, het idee was dat Numico daar wetenschap aan zou gaan toevoegen. Het werkte alleen niet. Het verschil tussen Hans van der Wielen en mij was dat ik denk dat er in babyvoeding wél een enorm groeipotentieel zit.''

Was het de geest van de late jaren negentig waardoor Numico opeens Amerikaanse bedrijven ging kopen en een wereldspeler wilde worden? Of kwam het door de persoon Hans van der Wielen?

,,Het kwam vooral door Hans van der Wielen. Alleen was het wel zo dat de banken in 1999, 2000 heel snel geld gaven. Dus als je een vergissing maakte, dan was het ook snel een heel grote vergissing.''

Van der Wielen moet voor zijn gevoel met u het paard van Troje hebben binnengehaald.

,,Voordat ik begon, dacht ik: ik ga me voor 70 procent concentreren op de vitaminen, de rest doe ik op de autopilot. Maar dat kon helemaal niet. Het hele bedrijf begon te wankelen door de Amerikaanse aankopen. Babyvoeding en clinical waren verwaarloosd, er was een schuld van 2,5 miljard dollar.''

Was het een schok om te zien dat iemand zich zo vergist had?

,,Laat ik zeggen: het was voor Hans van der Wielen heel erg.''

Praatte u er met hem over?

,,Dat was niet mogelijk. Hij was er zo van overtuigd dat hij...'' Jan Bennink onderbreekt zichzelf en zegt: ,,Hier laat ik het bij. Het leven ging door. Als er iemand dood gaat, kun je ook wel blijven treuren. Er werkten tegen de 30.000 mensen bij Numico, ik moest zorgen dat er weer een toekomst was.''

Dus u verkocht Rexall en GNC zo snel als u kon.

,,Ja.''

U kunt zich ook vergissen.

Hij lacht. ,,Ja, dat kan. Dat zal de tijd uitmaken.''

Jan Bennink wil dat Numico ook voeding voor peuters van twee en drie gaat maken, en niet meer alleen voor baby's. Speciale melk, kant-en-klare pap in wegwerpflessen met een speen, fruit, maaltijden. Zijn voorbeeld is Frankrijk, waar kinderen tot een jaar of drie gemiddeld 165 kilo babyvoeding per jaar eten – bijna een halve kilo per dag. Hij zegt: ,,Dat is mijn ideaal.''

Maar peuters kunnen toch een beker melk drinken en een appel eten?

Hij wil nu wel vijf dingen tegelijk zeggen: over de bacteriologische samenstelling van ,,het aardappeltje dat moeder kookt'' – ,,code rood'' – en de lagere hoeveelheid vitamines daarin, over het ,,wonderlijke feit'' dat potjes babyvoeding in Nederland al jaren niet veranderd zijn – ,,er is veel meer mogelijk'' – over de ,,behoefte van de consument'' aan convenience, gemak. ,,Ik wil mensen keuze geven. Is koemelk slecht voor een kind van een jaar? Nee. Maar die melk kan beter. En een kind van een jaar heeft wat anders nodig dan een kind van drie. De taak van de industrie is om ervoor te zorgen dat de keuze er is.''

Bij Danone, zegt hij, werden er geen groeimogelijkheden meer gezien voor yoghurt- en kwarkproducten – totdat hij kwam. ,,Toen kwam de groei wel. Als je wílt dat het gaat groeien, ga je anders over de markt nadenken. Je verandert je aanpak, je zet grenzen uit, dit wel, dat niet, je zet je mensen onder druk, je zorgt dat er geen enkele andere uitweg is. En dan moeten ze wel. Dan gebeurt het gewoon.''

De commissarissen van Numico dwongen Hans van der Wielen in mei 2002 om ontslag te nemen. Gaven ze u van tevoren de opdracht om van Numico weer te maken wat het was geweest?

,,Nee, nee, nee. Twee jaar geleden zou niemand Numico geschilderd hebben zoals het nu is. Ik ook niet. De eerste keer dat ik met de kwartaalresultaten naar de markt moest – aandeelhouders konden me wel opvreten, ze waren woedend, ziedend, ze wilden bloed zien. En ik moest zeggen waar ik naar toe wilde, ik moest een mening hebben op een moment dat ik die nog nauwelijks had, ik moest binnen het bedrijf supporters krijgen voor mijn visie, voor mijn strategie. Maar ik had op dat moment alleen nog maar vijanden.''

Stond het bedrijf nog achter Hans van der Wielen?

,,Nee. Er waren bij Numico twee werelden. Er waren de vitamines, en er was het oude bedrijf dat door de vitamines geen aandacht meer had gekregen. Het oude bedrijf stond niet achter Van der Wielen, maar het stond ook niet achter mij, want ik ging daar ook in de aanval. Daar moest ook veel veranderen. Er werd niet efficiënt gewerkt, er werd niet meer nagedacht. Ik dacht: hoe krijg ik dat weer positief?''

Nou?

,,Ik heb nieuw management van buiten aangetrokken, mensen van wie ik zeker wist dat ik op ze kon vertrouwen. Maar dat duurde wel even, voordat ik die had. Ik wees binnen het bedrijf een groep young potentials aan, ik zei: ga nadenken, verzin nieuwe producten, rapporteer aan mij. Maar dat werkte ook niet meteen. Zolang er nog geen resultaten zijn, blijft iedereen springen. Gaat mijn kop er ook af? Gaat Jan Bennink eraan? Ik praatte met mensen. Ben je bij me? Ja? Oké. Ben je niet bij me? Ook oké, maar dan ben je morgen weg. Het was slopend, dodelijk. Ik had drie uur slaap per nacht, en niemand die je helpt.

,,Maar op een gegeven moment moet je wél leveren. Mensen zeiden tegen mij: stel geen deadline voor jezelf, je maakt jezelf kapot. Maar ik zei: ik moet betrouwbaar zijn, ik stel wél een deadline – dan maar met mijn rug tegen de muur. Je móet je mensen achter je krijgen. Dat is het hele principe. Pas dan kun je verder.''

Hoe lang heeft het geduurd?

Hij kijkt naar zijn persman, die bij het gesprek zit. Dan zegt hij: ,,De echte ommekeer was in juni 2003. We hadden de top van het bedrijf naar Lanzarote gehaald, een van de Canarische Eilanden, tweehonderd mensen. De eerste dag stond de raad van bestuur voor hen: dit is waar we naartoe gaan, dit verwachten we van jullie. De tweede dag mochten zij zeggen wat ze van de raad van bestuur verwachtten. Het was keihard werken, maar ook keihard feesten. Vlotten bouwen op het strand, verkleedpartijen. Het bedrijf merkte: het zijn geen woorden, maar daden. De eerste resultaten begonnen te komen. Wat ik had gezegd, klopte. Begin 2003 deden we een enquête onder het personeel, wat ze van Numico en van de leiding vonden. De uitslag was zo zwart als de nacht. Begin dit jaar hebben we de enquête herhaald. De uitslag was 180 graden gedraaid!''

Wat is dat in u, dat u dat kunt?

,,Er is één ding, denk ik, en dat is dat ik mensen kan motiveren. Ik kan mensen meekrijgen. Ik kan tweehonderd mensen op de dansvloer krijgen die daar helemaal geen zin in hebben. Ik kan ze vervolgens helemaal gek krijgen. Ik denk dat het komt door mijn achtergrond. Ik kan ook praten met de man in de fabriek.''

Heeft u zich laten adviseren? Of leest u managementboeken?

,,Nee, nooit. Dat feest op Lanzarote heb ik zelf bedacht. Ik heb alles zelf bedacht. Ik had op een avond voor die tweehonderd mensen een supermanpak klaar laten leggen. Je ziet ze kijken: zoek het maar uit. Maar een kwartier later hadden ze het allemaal aan. Want de baas had het namelijk ook aan.

,,Mensen zeggen wel tegen me: ga in private equity, koop bedrijven waar het slecht mee gaat, doe een turn around en verkoop het weer. Maar dat wil ik niet. Ik doe dit omdat ik dít wil. Ik wil Numico redden, met de mensen erbij. Ik denk dat ze dat voelen. Ze voelen dat ik mét hen iets wil bereiken.''

Is het niet griezelig om te merken dat u zoveel invloed op mensen kunt hebben?

Hij lacht. ,,U bedoelt: een dictator kan dat ook?''

De persman valt hem in de rede. ,,Numico is geen bedrijf van ja-knikkers'', zegt hij. ,,Mensen zijn heel kritisch. Ze zijn achter Jan gaan staan omdat ze...''

Nu valt Jan Bennink hem weer in de rede. ,,Mensen waren depressief, alles was negatief. Ze lazen in de krant dat Numico naar de hel ging, dat we failliet zouden gaan. Mensen willen dat niet. Ze willen verder, ze willen dat het goed gaat. Dus als je ze een uitweg geeft, en als er weer betere resultaten komen, dan is het logisch dat de stemming opeens kan omslaan.''

U bedoelt dat het toch niet Jan Bennink was die de verandering tot stand bracht, maar dat het uit het bedrijf zelf kwam?

Hij zucht. ,,Duizend andere mensen hadden het ook gekund. Maar ze hadden het op een andere manier gedaan.''

Hij zucht nog een keer, pffff. ,,Ik ben geen Übermensch hoor. Die indruk wil ik niet achterlaten.''

Dit is de achttiende aflevering van de interviewserie `Wisseling van de wacht'. Voorgaande delen zijn te lezen op www.nrc.nl.

    • Jannetje Koelewijn