Een brug te ver met de autobus

De VVV in Arnhem organiseert een toeristische rondrit langs de historische plaatsen van de Slag om Arnhem. De belangstelling voor de Battlefield Tour is groot. ,,Ik zie mezelf nog zo lopen.'

Nog voordat de bus zich bij het Rijnhotel, het startpunt van de Battlefield Tour, in beweging heeft gezet, moet mevrouw A. Teunissen uit Wehl al diep slikken. Aan de overkant van de weg, bovenop een heuvel, ligt het voormalige St. Elisabeth Gasthuis. In dit ziekenhuis beviel haar moeder van een zoon, vlak voordat de Slag om Arnhem op 17 september 1944 losbarstte. Zonder haar moeder, aan de hand van haar vader, ontvluchtte ze met vier broertjes en zusjes Arnhem. ,,Ik zie mezelf nog zo lopen op de Velperweg als krummel van zeven. Twee jurken over elkaar en een pak HO havermout bij de hand.' De blik op het ziekenhuis, dat tijdens de gevechten dienst deed als fronthospitaal, maakt herinneringen los.

Zo vergaat het meer deelnemers aan de Battlefield Tour. Ze zijn overwegend de vijftig gepasseerd, komen uit heel Nederland maar hebben één ding gemeen: ze hebben iets met de Slag om Arnhem. De militaire operatie waarbij luchtlandingstroepen van de Eerste Britse Airbornedivisie de brug over de Rijn moesten veroveren, staat wegens de rampzalige afloop bekend als `een brug te ver'. De beloofde ondersteuning van veldtroepen uit het zuiden bleef uit, bovendien hadden de geallieerde inlichtingendiensten zich vergist in de Duitse tegenstand. De ongelijke strijd duurde negen dagen. Toen kon een kwart van de 10.000 gedropte soldaten zich met bootjes over de Rijn in veiligheid brengen, naar het al bevrijde deel van Nederland. De overigen sneuvelden of werden krijgsgevangen genomen.

Speciaal voor oorlogsveteranen organiseert de VVV in Arnhem jaarlijks de Battlefield Tour. Vanwege de zestigste herdenking wordt de rondrit nu ook gehouden voor `toeristen'. ,,De belangstelling is ongelooflijk', zegt Titia Zeevenhooven van de VVV in Arnhem. Er zijn twee bussen nodig om de honderd belangstellenden langs memorabele plekken te rijden.

De eerste halte is het Jacob Groenewoudplantsoen aan de oever van de Rijn, waar een gedenkplaat, een stuk geschut en een bom herinneren aan de felle gevechten. Vanaf hier is er goed uitzicht op de John Frostbrug, het symbool van de Slag om Arnhem. Gids Ans Bouwman legt uit dat luitenant-kolonel John Frost aan het hoofd stond van een parachutistenbataljon dat als enige legereenheid de brug wist te bereiken. ,,Zondagavond 17 september, om acht uur.' Na vier dagen werd de strijd om de brug gestaakt en gaven Frost en zijn mannen zich over. Bijna alle omliggende gebouwen waren vernield of door de Duitsers in brand gestoken.

De wederopbouw duurde jaren. ,,Ik kan me de puinhoop herinneren', zegt R. Schilte, een in 1946 geboren Arnhemmer. Zijn ouders woonden in de oorlog vlak bij de brug, voor Schilte aanleiding om zich te verdiepen in de Slag om Arnhem. De bus rijdt een extra rondje om het Airbornemonument op een verkeersplein nabij de brug, om de inzittenden een goed uitzicht te geven op de Walburgisbasiliek. ,,Hier vloog tijdens de Slag om Arnhem een Fokker Wolf dwars door de twee torens', zegt de gids. Op de kruising van de Jansbuitensingel met de Apeldoornsestraat wijst ze op een kleine plaquette aan een muur. Die herinnert aan de massale evacuatie van de inwoners, op last van de Duitse bezetter. In een lange stoet zochten ze een veilig heenkomen, om pas na de bevrijding terug te keren. ,,Arnhem werd een spookstad', zegt Schilte. ,,Toen mijn ouders terugkeerden was heel het huis leeggehaald, alleen de piano stond er nog, maar die was kapot.'

Verder gaat het, richting Oosterbeek, waar zich het grootste deel van de strijd heeft afgespeeld. Aan de Benedendorpsweg wordt kort stilgestaan bij het voormalige woonhuis van Kate ter Horst. Zij stelde als de `Florence Nightingale van Oosterbeek' haar huis beschikbaar voor de verpleging van meer dan tweehonderd gewonden. De naastgelegen kerk deed dienst als verzamelplek voor de troepen die gestuit waren op het felle Duitse verzet. ,,Je kunt de kogelgaten in de muren nog zien', zegt gids Bouwman. J. Kieskamp (56) uit Vught is in de jaren zestig als student talloze malen op zijn brommer langs de kerk gereden, zonder exact op de hoogte te zijn van de historische betekenis. ,,Dat gebeurde pas toen ik later een foto zag van gesneuvelde para's bij de kerk, met dezelfde gebroken tegels op de achtergrond. Deze tocht is voor mij een soort bewustwording dat vrede niet vanzelfsprekend is.'

Het Airborne Museum in Oosterbeek, een voormalig hotel dat tijdens de oorlog dienst deed als hoofdkwartier van de Britse bevelhebber Urquhart, fungeert als voorlaatste stop. Mevrouw Teunissen uit Wehl loopt geëmotioneerd langs de foto's, plattegronden en militaire attributen. Veel heeft ze over haar oorlogservaringen nooit gepraat. ,,Misschien heb ik het te veel weggestopt', zegt ze. Dezelfde reactie merkt gids Ans Bouwman bij de oorlogsveteranen die als toerist de Battlefield Tour doen. ,,Tijdens de busrit zeggen ze niets, maar op de begraafplaats wordt het ze vaak te veel.'

De Airbornebegraafplaats in de bossen bij Oosterbeek vormt de afsluiting van de Battlefield Tour. De 1.754 geallieerde soldaten die rond Arnhem het leven hebben verloren, hebben hier een naam, al dragen veel witte grafstenen het opschrift `known unto God'. Naar schatting vierhonderd oorlogsveteranen (de jongste is 79 jaar) keren over twee weken terug voor de 60ste herdenking van de Slag om Arnhem. Zij zullen in defilé de John Frostbrug oversteken, lopend of zittend in een vrachtwagen. Het is naar alle waarschijnlijkheid de laatste grote herdenking, zegt Titia Zeevenhooven van de VVV. Om daaraan toe te voegen: ,,Maar dat dachten ze tien jaar geleden ook.'

Rectificatie / gerectificeerd

Focke-Wulf

In het artikel Een brug te ver met de autobus (2 september, pagina 7) wordt een Fokker Wolf genoemd. Bedoeld werd een vliegtuig van de Duitse fabrikant Focke-Wulf.