Niemand vroeg: klopt die handtekening wel?

Verbazing, verwondering en schok overheersen in de reacties op het financiële schandaal dat de haven van Rotterdam treft. Waarom kreeg niemand eerder argwaan? Negen vragen en antwoorden.

Aan wie verstrekte Scholten de garanties?

Willem Scholten heeft vanaf 2002 voor circa 95 miljoen euro aan garantstellingen afgegeven voor een aantal bedrijven dat deel uitmaakt van het deels in mei failliet gegane RDM-concern, waarvan Joep van den Nieuwenhuyzen eigenaar is. RDM (Rotterdamse Droogdok Maatschappij) bestond uit een conglomeraat van voornamelijk defensiebedrijven. De onderneming produceerde pantserwagens, helikopters, landingsgestellen en onderzeeërs. Het ministerie van Defensie was de belangrijkste klant van RDM.

Waarom verstrekte Scholten de garanties?

Dat is nog niet volledig duidelijk. Wethouder Wim van Sluis, president-commissaris van Havenbedrijf Rotterdam, verklaarde gisteren dat Scholten de Rotterdamse havenbelangen wilde beschermen in verband met de duikbootorder van Taiwan. RDM zou duikboten leveren aan Taiwan maar het bedrijf kreeg uiteindelijk geen exportvergunning.

Hoe kon Scholten de garanties buiten de boeken houden?

Dat is de hamvraag waar accountants van PricewaterhouseCoopers samen met twee commissarissen onderzoek naar doen. Bij een adequate interne controle (accountants, gemeente) moet één persoon niet zulke verplichtingen mogen aangaan. De ervaring leert dat zulke bedragen niet in één keer worden toegezegd, maar sluipenderwijs. De jaarrekening over 2003 van het Havenbedrijf is gecontroleerd door de accountantsdienst van de gemeente Rotterdam die de cijfers een goedkeurende verklaring heeft gegeven. In het jaarverslag wordt nergens gerept van grote garantiebedragen. Alleen financiële verplichtingen voor het leasewagenpark staan vermeld.

Welke banken eisen de garanties op en waarom doen ze dat?

Het gaat om twee buitenlandse banken: de Duitse Commerzbank (25 miljoen euro) en de Britse Barclays Bank (75 miljoen). Zij hebben geld geleend aan RDM-bedrijven. Kennelijk hadden deze bedrijven zelf geen bezittingen die zij aan de banken als onderpand konden geven als zekerheid dat zij de leningen zouden terugbetalen. Of zij wilden geen zekerheden geven. Het Havenbedrijf gaf wel garanties af, maar toen verschillende RDM-dochters bankroet gingen en de terugbetaling van de bankleningen twijfelachtig werd, stapten de twee banken naar het Havenbedrijf en zullen gezegd hebben: u stond garant voor RDM, betaal ons maar terug.

Hadden de banken geen argwaan moeten krijgen dat alleen Scholtens naam onder de garanties stond, en geen tweede handtekening?

Banken hebben zelf een gouden regel dat alle relevante documenten, zoals kredieten, door ten minste twee personen getekend moeten worden, het zogeheten vierogenprincipe. Dat moet de kans minimaliseren dat medewerkers hun bevoegdheden overschrijden en de bank stroppen bezorgen. Andersom ligt het ingewikkelder: welke bank stapt naar een geziene klant als het Havenbedrijf Rotterdam en zegt: hé, Scholten, klopt die handtekening van jou wel? En welke bank stapt vervolgens naar de havenwethouder om het antwoord te verifiëren? Maar zelfs als de banken wel twijfels uiten, kan Scholten gezegd hebben: klopt, ik zorg dat jullie nog een aanvullende verklaring krijgen met voldoende handtekeningen, en de zaak op zijn beloop liet. Dat laat onverlet dat de gemeente altijd, via de rechter, kan proberen onder Scholtens handtekening uit te komen.

Wie betaalt de circa 100 miljoen euro: het Havenbedrijf, de gemeente, of moet de burger bijpassen?

In eerste instantie betaalt het Havenbedrijf. Dat had begin dit jaar 199 miljoen euro eigen vermogen, en een nettowinst vorig jaar van 56 miljoen. Daarover hoefde het bedrijf als gemeentedienst geen vennootschapsbelasting te betalen. Als zelfstandig bedrijf wordt dat anders. Overigens heeft het Havenbedrijf 1,47 miljard euro geleend van de gemeente. De gemeente zal het vermogen van het Havenbedrijf sowieso op peil moeten houden gezien de afspraken met de rijksoverheid over de financiering van de Tweede Maasvlakte. Eind 2003 had de gemeente een algemene reserve van 349 miljoen euro.

Is het waar dat een garantie van zo'n 25 miljoen euro al sinds mei bekend was?

President-commissaris Van Sluis verklaarde gisteren dat de toezichthouders in mei van dit jaar voor het eerst werden geconfronteerd met een garantstelling van 25 miljoen euro. De Commerzbank wees destijds daar de raad van commissarissen op. De commissarissen waren not amused dat Scholten hen nooit op de hoogte had gebracht. Het is onduidelijk wie er nog meer wisten van de garantstelling, zoals de accountant of de accountantsdienst van de gemeente.

Ziet het Havenbedrijf zijn geld nog terug?

Die kans lijkt niet groot. Het is alleen mogelijk als RDM beschikt over voldoende `activa' van waarde. Binnen de gemeenteraad wordt er vanuit gegaan dat het geld grotendeels verloren is. Diverse fracties zullen het college erop aanspreken dat er door slecht toezicht geld is verkwanseld dat ook anders had kunnen worden besteed. Bijvoorbeeld voor de instandhouding van gesubsidieerde banen op scholen en in speeltuinen, waarover op dit moment veel commotie is in de stad. Als wethouder voor werkgelegenheid moet Van Sluis zich behalve voor het Havenbedrijf ook verantwoorden voor het verdwijnen van (een deel van) deze banen.

Wat betekent dit voor de beoogde ontwikkeling van de Tweede Maasvlakte?

De Tweede Maasvlakte wordt gewoon aangelegd. Wel zal de kwestie invloed kunnen hebben op de verhoudingen tussen de twee (aanstaande) aandeelhouders van het verzelfstandigde Havenbedrijf Rotterdam, gemeente en rijk. Het rijk zou voor eenderde aandeelhouder worden. Als het Havenbedrijf minder waard blijkt dan voorzien, zou dat aandelenpakket kunnen gaan verschuiven.