Gevangen tussen Nederland en Iran

Vooruitlopend op gedwongen terugkeer vertrekt een groeiend aantal uitgeprocedeerde asielzoekers zelf naar het land van herkomst. De vrijwilligheid is relatief.

,,Voor drie uur 's nachts kan ik niet slapen. Meestal ben ik om vijf of zes uur klaarwakker. Als ik in de tussentijd heb geslapen, heb ik vaak een nachtmerrie gehad. Van de week droomde ik dat ik mijn dochtertje in zee zag verdrinken en ik niets kon doen om haar te redden.''

Aan het woord is Kiumars Mirza Hassan (37). Hij en zijn vrouw Niloofar Ghaznavi (27) bereiden zich voor op vrijwillige terugkeer naar hun geboorteland Iran. Niloofar is een uitgeprocedeerde asielzoeker. In 1995 kwam ze naar Nederland met haar ouders, die een verblijfsstatus kregen op medische gronden. Zij kreeg steeds een verblijfsvergunning voor een jaar, en vele procedures ten spijt nooit een permanente status.

Kiumars leerde ze kennen in het asielzoekerscentrum in Eindhoven. Hij was officier in het Iraanse leger, maar vluchtte in 1993 om politieke redenen naar Nederland. Na enkele jaren werd hij officieel Nederlander. In 1996 trouwde het stel. Zoon Shayan (8) en dochter Kamand (4) hebben de Nederlandse en de Iraanse nationaliteit.

Uigeprocedeerde asielzoekers keren in een verhoogd tempo terug naar het land van herkomst. In juli vertrok een recordaantal van 353 mensen. Iraniërs vormen de op een na grootste groep, achter de Angolezen. Hiermee lopen zij vooruit op gedwongen uitzetting.

In het Alkmaarse rijtjeshuis dat Kiumars en Niloofar met geld van een weldoenster gehuurd hebben, kunnen ze tot 1 oktober blijven. ,,Voor die tijd proberen we in Teheran te zijn'', legt Niloofar de toekomstplannen uit. Die bestaan vooral uit onzekerheid. ,,Het belangrijkste is dat Kiumars werk vindt. Terug naar het leger mag niet. Hij is elf jaar weg uit Iran en er heerst grote werkloosheid.''

Waarom dan toch terug naar Iran? Niloofar: ,,We doen het voor de kinderen. Wij zijn hier helemaal kapot gegaan, maar ik wil niet dat met hen hetzelfde gebeurt. Hoe ouder ze zijn, hoe moeilijker het zal zijn om de Nederlandse cultuur achter zich te laten. Er is weinig vrijwilligs aan ons vertrek.''

Toen Kiumars en Niloofar na de laatste afwijzing voor een permanente verblijfsvergunning voor Niloofar in maart de beslissing namen, had de groep welzijnswerkers die zich in de afgelopen jaren rond het gezin verzamelde, grote twijfels. ,,Af en toe worden ze voor gek verklaard'', zegt Wim van Veen van het actiecomité dat in Alkmaar voor het gezin werd opgericht. ,,We dachten: wat heb je daar nog te zoeken, maak je je geen illusies?'' Maar de stichting voor noodopvang waarbij hij vrijwillig werkt, wijzigt haar aanpak sinds een paar maanden. ,,We maken vaak mee dat mensen in de illegaliteit verdwijnen. Nu proberen we vluchtelingen te ondersteunen door zoveel mogelijk maatwerk te leveren bij terugkeer.''

Volgens Niloofar is maatwerk precies wat geboden is: het succes van terugkeer hangt af van individuele omstandigheden. Via Vluchtelingenwerk in Alkmaar is contact gezocht met het bureau Maatwerk bij Terugkeer dat ontwikkelingsorganisatie Cordaid twee jaar geleden is begonnen.

Tot nu toe heeft het bureau in ongeveer tweehonderd zaken bijgedragen aan het proces van terugkeer. Vooral door partnerorganisaties in het betreffende land in te schakelen. Die kunnen bijvoorbeeld uitzoeken of een specifiek dorp veilig is voor terugkeer, noodzakelijke medicijnen beschikbaar zijn, woonruimte te vinden is, of er familieleden opgespoord kunnen worden.

Voor de familie Mirza Hassan probeert het bureau huisvesting te vinden en betaalt het de eerste maanden huur. Omdat Kiumars zo lang niet gewerkt heeft,zal het moeilijk zijn een baan te vinden, en is de gedachte dat hij beter voor zichzelf kan beginnen. Een vriend met een reclamebedrijf in Teheran zou hem werk kunnen bieden als hij zelf een drukpers had. Het actiecomité heeft in Alkmaar 4.000 euro ingezameld en probeert bij Nederlandse drukkerijen een tweedehands drukpers te vinden. Tot nu toe zonder succes.

Als het gezin terugkeert, krijgt Niloofar een vliegticket van de Nederlandse overheid en waarschijnlijk 500 euro mee. Op de bonus die minister Verdonk (Vreemdelingenzaken) vrijwillige terugkeerders in het vooruitzicht stelt, kan ze geen aanspraak maken omdat ze uit de asielopvang is gegaan. Kiumars en de kinderen krijgen alleen hun reis vergoed als ze hun Nederlandse nationaliteit opgeven. ,,En dat doen we niet, we willen dat onze kinderen als ze ouder zijn zelf kiezen of ze zich meer Nederlander of Iraniër voelen'', legt Kiumars uit.

Eén keer eerder probeerde het gezin Nederland te verlaten. Dat was in 2002, bij de voorlaatste afwijzing van Niloofars verzoek om een verblijfsvergunning. Ze verkochten al hun bezittingen om een mensensmokkelaar 15.000 euro te betalen. Met een vals paspoort voor Niloofar vlogen ze naar Istanbul, omdat de Turkse smokkelaar zei daar de beste connecties te hebben om ze naar Canada te krijgen. Twee pogingen om met het valse paspoort op een vliegtuig naar Canada te komen mislukten. Na tien maanden besloten ze terug te keren naar Nederland.

In Alkmaar begon de strijd om een uitkering en woonruimte. De gemeente Alkmaar vindt dat Valkenswaard het gezin moet opvangen, en andersom. ,,En met een keer sorry zeggen is het klaar.'' In zijn wanhoop overgoot Kiumars zich met benzine en dreigde zich voor het stadhuis in brand te steken. Het was geen gemeend dreigement, maar een dag later werd wel voor het eerst zijn uitkering gestort. Tijdens een gat in de opvang door particulieren sliep het gezin drie weken in een geleende auto.

Nu schudden Kiumars en Niloofar de slachtofferrol van zich af, hoewel ze niet weten of Kiumars in Iran nog risico loopt om gearresteerd te worden. Kiumars: ,,We zijn zo boos op minister Verdonk. Op televisie zegt ze dat ze geen gezinnen zal scheiden, maar bij ons zou dat wel gebeuren.'' De familie is moegestreden. Kiumars: ,,Ik kan niet nog een sorry aan.''