`Europa is z'n intellectuele kompas kwijt'

Wordt Europa meer dan een groot bedrijvenpark dat draait om geld, en waar cultuur alleen bestaat uit amusement? Of kunnen we een nieuwe beschaving creëren? Daarover voert denktank Nexus het debat.

Het verenigde Europa is in de war. De droom van de Europese founding fathers is in vervulling gegaan. Oost- en West-Europa zijn herenigd. Voor de burgers van alle 25 landen is een grondwet gemaakt. Maar de vreugde ontbreekt.

,,De afstand tussen de Europese Unie en de `idee Europa' is enorm. ,,Die kloof willen we dichten'', zegt Rob Riemen (42), oprichter en directeur van het Nexus Instituut, een culturele denktank die gevestigd is aan de Universiteit van Tilburg. Premier Balkenende heeft het instituut gevraagd een aantal internationale conferenties te organiseren over de `waarde' van Europa. De eerste bijeenkomst vindt dinsdag 7 september plaats. De uitkomsten worden besproken op een intellectuele top in Den Haag op 4 en 5 december – in de laatste maand van het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie.

Waarom lopen burgers niet meer warm voor Europa?

,,We hebben in Europa verzoening en welvaart bereikt, maar alom heerst verwarring, ook wantrouwen. De Europese eenwording en uitbreiding leveren ook twijfels en spanningen op. We hebben weliswaar 25 lidstaten, maar we hebben nog geen Europeanen. Brussel is belangrijk maar kan nooit het hart van Europa zijn. De tragiek is dat we niet meer weten wat Europa is. Europa is gereduceerd tot een economische entiteit. Het enthousiasme over Europa is daarmee afhankelijk geworden van de economische conjunctuur.''

Op welk Europa doelt u?

,,Dat is de kernvraag van de vijf conferenties die we organiseren en waar denkers, politici en wetenschappers uit alle landen een antwoord op zullen formuleren. Het is mogelijk dat de toekomst van de idee Europa minder afhankelijk is van bankieren, landbouwsubsidies en investeringen in technologie dan ons wordt geleerd. In een samenleving die wordt gedicteerd door economische doelen, commercie, de oppervlakkigheid van massamedia en amusementsindustrie, daar is iets grondig mis met de belangrijkste waarde die er is: menselijke waardigheid. In dat Europa zijn we iets kwijtgeraakt.''

Wat zijn we kwijt?

,,Samenlevingen worden door ideeën beheerst. In onze welvaartsstaten heerst een morele crisis. We kampen met sociale desintegratie, met intolerantie, met terugkeer van nationalistische neigingen, met een steeds dominantere amusementsindustrie. In grote steden in Europa zien we `no go areas' waar rechts-radicalen de dienst uitmaken. Uit onze eigen Europese geschiedenis met twee grote oorlogen weten we hoe kwetsbaar geestelijke waarden zijn. De Nederlandse historicus Johan Huizinga sprak in 1935 al over Europese waarden die we delen, maar die wel gekoesterd moeten worden. Ook Winston Churchill noemde Europa direct na de Tweede Wereldoorlog een geestelijk begrip. Als mensen de waarde ervan niet langer in hun hart voelen, zal het sterven, zei hij. Dan verworden Europese burgers tot een verzameling losse individuen en wordt opnieuw de weg vrijgemaakt voor valse Messiassen.''

Wat te doen?

,,Het minste dat we kunnen doen is een gesprek op gang brengen over de betekenis van de idee Europa. Het ware Europa is altijd, lees Milan Kundera, het Europa van de cultuur. In de woorden van Thomas Mann: het zijn de grote humane ideeën, het is de adel van de geest, het is een Bildungsideal. Dit Europa kan niet bestaan zonder kosmopolitisme en in Goethes prachtige definitie: een oefening in respect, respect voor het goddelijke, de aarde, onze medemensen en onze eigen waardigheid'. Alle maatschappelijke problemen waar we nu mee kampen, zijn in hoge mate terug te voeren tot het feit dat er achter Europa een vraagteken is geplaatst. Zo kan het gebeuren, dat we geen antwoord meer hebben op de islam, de integratie van migranten en het organiseren van de welvaart. We zijn ons intellectuele kompas kwijtgeraakt.

,,De Irakcrisis heeft tot een onzinnig anti-Amerikanisme in Europa geleid en tot een stompzinnig anti-Europeanisme in de VS. Dat is zorgwekkend. De intellectuele wereld is uiteen gevallen in kerkgenootschappen die elkaar bestrijden. Intussen wordt de gewoner burger onverschilliger. Hij kan zich niet met Europa identificeren. Daarom loopt hij er niet warm voor. Mensen voelen zich thuis in de natiestaat. Daar kunnen ze zich iets bij voorstellen. De burger wil niet dat Brussel alles regelt.''

Wat verwacht u van de intellectuele top?

,,Ik vind het moedig van de premier dat hij een debat in Europa op gang wil brengen, dat nu eens niet over geld, macht en veiligheid gaat maar over de vraag: welk Europa willen we? Is dat het Europa van de technologie? Transformeert Europa tot één groot Silicon Valley met hightech bedrijven waaraan alles ondergeschikt is? Of investeren we ook nog in het Europese cultuurgoed, in onderwijs? Houdt elke stad zijn bibliotheek? Stellen we vast dat er verschillen zijn tussen kunst en entertainment? Blijft er een boekhandel in elke plaats? Het gaat om de kwaliteit van het menselijk bestaan. Met wetten en richtlijnen uit Brussel win je de ziel van de burgers niet. We hopen te bereiken dat iedereen doordrongen raakt van het besef dat, als we de idee Europa niet koesteren, Europa als beschaving zal verdwijnen – en net als de Babylonische beschaving alleen nog in een museum te bewonderen valt.''