Jansons begint als nieuwe chef Concertgebouworkest

De Letse dirigent Mariss Jansons, de opvolger van Riccardo Chailly, leidt zaterdag in Amsterdam zijn eerste concert als de zesde chef-dirigent.

Het Koninklijk Concertgebouworkest had Mariss Jansons het liefst het afgelopen weekeinde tijdens de Uitmarkt gepresenteerd: op het Museumplein, met duizenden toeschouwers en live op de televisie. Maar de nieuwe chef-dirigent uit Letland had verplichtingen in Luzern met zijn andere orkest, dat van de Bayerische Rundfunk. De directie van het Concertgebouworkest maakte plannen om het hele Concertgebouw in te pakken, inclusief grote strik die de met een helikopter aangevlogen Jansons dan zou moeten doorknippen. Maar dat leek de nieuwe maestro overdreven. ,,Ik kom hier voor de muziek'', had hij gezegd.

En zo wordt de intocht van de zesde chef-dirigent van het 116-jaar oude orkest sober. Soberder dan het afscheid van zijn voorganger Riccardo Chailly in juni. Zaterdag geeft Jansons zijn eerste concert als chef in Amsterdam, morgen begint de eerste repetitie daarvoor met een feestelijk tintje. Op het programma staan Symphonie Liturgique van Arthur Honneger en Ein Heldenleben van Richard Strauss, een stuk dat door Strauss in 1899 werd opgedragen aan het orkest en zijn toenmalige chef-dirigent Mengelberg.

Het Concertgebouworkest heeft lang op dit moment gewacht. In de wereld van internationaal optredende dirigenten moet minstens twee jaar vooruit worden gepland. Al in januari 2002 had Chailly bekend gemaakt na zestien jaar bij het orkest te zullen vertrekken, de onderlinge spanningen waren te groot geworden. Maar voor die tijd was reeds informeel contact gelegd met Jansons die op dat moment chefdirigent was van het Pittsburgh Symphony Orchestra. De benoeming van de inmiddels 61-jarige Let als opvolger kon in oktober 2002 worden aangekondigd. Jansons heeft zich vanaf het seizoen 2004/05 voor minstens drie jaar aan het orkest verbonden, hoewel het orkest liever een contract van vier jaar had gezien.

Sindsdien heeft de orkestdirectie veelvuldig met Jansons overlegd over diens activiteiten de komende jaren. Wat opvalt is dat voornamelijk gekozen is voor relatief bekend werk uit de negentiende en vroeg-twintigste eeuw, symfonieën van componisten als Beethoven, Mahler en Sjostakovitsj. Tijdens de traditionele Kerstmatinee speelt het orkest onder Jansons het Eerste pianoconcert van Brahms met solist Daniel Barenboim. Pas in 2006 staat Jansons voor het eerst in de orkestbak van het Muziektheater met de opera Lady Macbeth van Sjostakovitsj. Kennismaken met de Nederlandse Opera deed Jansons vorig jaar toen hij samen met de directie van het Concertgebouworkest een voorstelling van Euryanthe van Weber bezocht.

,,Het Concertgebouworkest is tailormade voor hem, één van de juwelen van Europa,'' zegt concertmeester Andres Cardenes van het Pittsburgh Symphony Orchestra. De Amerikanen hebben Jansons ongaarne laten gaan maar begrijpen zijn stap. Jansons zelf roemt de grote traditie van het orkest: ,,Het orkest heeft altijd geweldige chefdirigenten gehad. Mensen als Mengelberg, kun je je dat voorstellen? Van Beinum, Haitink, Chailly. Het is een grote eer om dat te mogen voortzetten.'' Hoe hij in die traditie wil staan, kan hij nog niet zeggen. ,,Ik moet eerst een gevoel ontwikkelen, ik weet nog niet precies wat de A-, B- of C-serie inhoudt.'' Jansons manager in Nederland, Marijke Klinkhamer, herinnert zich nog Jansons debuut als gastdirigent bij het Concertgebouworkest in 1988 bij de VARA-matinee. ,,Geloof je dat ik dat nu al moet doen? Moet ik niet nog even wachten?'', had de toen 45-jarige Jansons haar gevraagd: ,,Altijd die genadeloze zelfkritiek.''

Ruim vijftien jaar later is Jansons dus chef-dirigent en begint morgen aan een `feestweek'. Als Jansons voor zijn eerste repetitie bij het Concertgebouw arriveert, speelt een Amsterdams draaiorgel. Binnen zullen de orkestmusici hem verwelkomen met filmmuziek van de door hem zo bewonderde Sjostakovitsj. Staatssecretaris Medy van der Laan (cultuur) overhandigt de nieuwe chef-dirigent vervolgens een dirigeerstokje.

Anders dan bij het afscheid van Chailly heeft burgemeester Cohen van Amsterdam dit keer geen belangrijke protocolaire rol. Het orkest zegt dergelijke gebeurtenissen doelbewust eerlijk te willen verdelen tussen zijn twee belangrijkste subsidiegevers, Amsterdam en het Rijk. In de pauze van de repetitie biedt ambassadeur Laizane van Letland in de solistenfoyer een `typisch Letse ontvangst' aan met medewerking van de naar verluidt beste chefkok uit Letland.

Donderdag wacht een personeelsfeest in het Okura, het hotel waar Jansons logeert als hij in Amsterdam is. Het moet een `informele kennismaking' worden van de orkestleden met hun nieuwe baas. Allerlei ensembles uit het orkest zullen daar als `verrassing' musiceren, waaronder Die Notenjäger, een feestband van een handvol leden van het Concertgebouworkest, gestoken in traditionele Beierse klederdracht. Dat is een knipoog naar het concurrerende chefschap van Jansons bij het orkest van de Bayerische Rundfunk waarover in Amsterdam wat scheve ogen bestaan. Overigens zullen de grappen en grollen Jansons bekend voorkomen. Toen hij vorig jaar als nieuwe chef in München werd binnengehaald kreeg hij op een `bonte avond' een muzikale reis door zijn leven voorgeschoteld, met muziek uit Riga, Oslo, Sint Petersburg, Pittsburgh en München, de steden waar Jansons orkesten leidde. Aan het eind sprong de jonge Nederlandse violiste Marije Grevink quasi-verontwaardigd op en riep: ,,Als Hollandse sta ik er op dat we Amsterdam niet vergeten.'' Daarop werd het concertje afgesloten met een stuk uit Wagners Der fliegende Holländer, in kamermuziekbezetting.

Voor het concert van zaterdag zijn tal van prominenten uitgenodigd. Naast prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven zullen er diverse ambassadeurs zijn. Burgemeester Cohen woont het concert bij, Tweede Kamervoorzitter Weisglas, oud-premier Kok, impressario's, maar ook een afvaardiging van de Bayerische Rundfunk. De AVRO maakt wel tv-opnamen van Ein Heldenleben, maar zendt het programma tot teleurstelling van het orkest niet live uit. Alleen op Radio 4 is het concert rechtstreeks te beluisteren. Een dag eerder is er wel een documentaire van de omroep over Jansons te zien.

Amsterdam kan maar kort genieten van de nieuwe chef-dirigent. Maandag wordt het concert herhaald. Maar dan vertrekken Jansons en het Concertgebouworkest al naar Luzern waar ze spelen in het internationale muziekfestival. Het is hetzelfde festival waar Jansons afgelopen weekend optrad met zijn andere orkest.

Zaterdag publiceert NRC Handelsblad in het magazine M een profiel van Marioss Jansons.

Tv-portret Mariss Jansons: 3/9 21.05 uur AVRO Ned. 3.

KCO o.l.v. Mariss Jansons: 4/9 Radio 4 20.15 uur (live).