Visserke vis met de pijn

In IJmuiden begint maandag de Hiswa te water, in Rotterdam zijn komende week de Wereldhavendagen. Pieter Steinz wijdt deel 29 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan de zee in het algemeen en Hemingway's The Old Man and the Sea in het bijzonder.

True at First Light heet de laatste postuum verschenen roman van Ernest Miller Hemingway. De titel (vertaald als `De waarheid in het ochtendlicht') is op te vatten als een metafoor voor de carrière van `Papa', die zijn beste werk schreef in de jaren twintig en dertig en na de Tweede Wereldoorlog tevergeefs probeerde zijn oude niveau te benaderen. De lat lag hoog, want met boeken als The Sun Also Rises (1926) en Winner Take Nothing (1933) had Hemingway zich bewezen als een van de pioniers van de moderne Amerikaanse literatuur; als een schrijver die grote thema's als eenzaamheid, doodsangst, oorlog en vriendschap behandelde in explosief proza waaruit ieder overbodig woord was geschrapt.

In het laatste decennium van zijn leven – de 61-jarige Hemingway pleegde in 1961 zelfmoord omdat hij de aftakeling en de depressies niet meer aankon – kwam er weinig meer uit zijn handen. Maar in 1952 verraste hij de wereld nog één keer met een puntgave novelle, die hij (naar later bleek) had losgeweekt uit een kolossale verzameling gefictionaliseerde memoires die nooit het licht zou zien. The Old Man and the Sea las als een superieure variatie op zijn beroemde dubbelverhaal `Big Two-Hearted River' (1925), waarin Hemingway's alter ego op forellen gaat vissen in Michigan; maar behalve over een man die één is met de natuur gaat The Old Man and the Sea ook over een gevecht op leven en dood en over de gebreken die komen met de ouderdom. Het verhaal betekende de comeback van Hemingway, die twee jaar later de Nobelprijs zou krijgen `voor zijn meesterlijke vertelkunst, waarmee hij de hedendaagse stijl heeft beïnvloed en die zich vooral manifesteert in The Old Man and the Sea.'

De hoofdpersoon van The Old Man and Sea is Santiago, een oude Cubaanse visser die, na lange tijd bot te hebben gevangen, in de Caraïbische Golf een gigantische marlijn aan de haak slaat. Het kost hem dagen om het beest uit te putten en binnen bereik te krijgen; en als hij het eenmaal heeft gedood en aan zijn boot heeft vastgesjord, wordt het aangevallen door hongerige haaien. De gepijnigde oude man weet met zijn laatste krachten nog een paar roofvissen over de kling te jagen, maar wanneer hij terugkeert in de haven van Cojímar is alleen het skelet van de reuzenvis nog over. Gebroken sjouwt hij zijn mast aan land (een bijbels tafereel, dat ongetwijfeld zo bedoeld is) en valt hij neer in zijn armoedige hutje. Maar zoals hij zelf aan boord van zijn boot al voor zich uit heeft gemompeld: ,,Man is not made for defeat. A man can be destroyed but not defeated.'' De volgende dag zal hij weer uitvaren, de oude man heeft in elk geval aan de gemeenschap laten zien dat hij nog niet afgeschreven hoeft te worden.

`Grace under pressure', dat was het ideaal van Hemingway en de belangrijkste eigenschap van zijn personages – of ze nu soldaat, stierenvechter, bokser, jager of visser zijn. Santiago doodt de vis in een heroïsch gevecht, maar voelt zich nauw met hem verbonden; het snijdt hem in de ziel als de eerste haai een hap uit het karkas neemt: ,,I'm sorry about it, fish. It makes everything wrong.'' Het respect dat hij heeft voor zijn vangst, en zijn bereidheid om zijn eigen leven in de waagschaal te stellen, geeft hem het recht om de zeeën te bevissen. Zo bezien is de moraal van de novelle in tijden van overbevissing en oplevend ecologisch bewustzijn weer extra actueel.

Inhoudelijk en stilistisch is The Old Man and the Sea niet verouderd. En wie het verhaal heeft gelezen, zal de oude visser, aan het eind van zijn latijn en hardop pratend tegen zichzelf en de dode vis, niet gauw vergeten. De Cubanen deden dat in elk geval niet. Vanaf 1960, toen Hemingway na twintig jaar zijn huis bij Havana verkocht, werd er elk jaar te zijner ere een `internationale marlijnviswedstrijd' georganiseerd. De eerste winnaar was was een van Hemingway's grootste fans: de nieuwbakken `Líder máximo' Fidel Castro.

Reacties: steinz@nrc.nl

Ernest Hemingway:

`The Old Man and the Sea' (Scribner Paperback Fiction).

Volgende week in `Lees mee met NRC': universitair leven. Besproken boek: `Pnin' van

Vladimir Nabokov.

</RE>