Ondiepe, diepe vriendschap in Zeeland

Op het Zeeland Nazomer Festival zijn De Eend Variaties van David Mamet te zien. Twee oude mannen `verkletsen' hun tijd in een praethûûsje.

,,Mannen zijn geen visitejongens, ze zullen nooit bij elkaar over de vloer komen'', zegt Alex Mallems, artistiek leider van het Zeeland Nazomer Festival. Vanaf maandag worden in Middelburg en op bijzondere locaties in de wijde Zeeuwse omgeving voorstellingen en concerten gehouden. Zo geven de `praethûûsjes' van Arnemuiden, Bruinisse en Paal onderdak aan het toneelstuk De Eend Variaties (The Duck Variations, 1972) van de Amerikaanse schrijver David Mamet.

Mallems ontdekte in oude havenstadjes deze praathuisjes, een soort bushokjes waar oude schippers dagelijks bijeenkomen. Mallems: ,,Zo'n `klapkot' moet uitzicht op water bieden. Een boot vaart voorbij, een meeuw vliegt over.'' Het huisje van Arnemuiden, waar De Eend Variaties dinsdag in première gaat, is zwaar gehavend; spijkers steken uit de houten palen. Acteurs Bert André en Bram Kwekkeboom spelen de hoofdrollen, twee mannen van zestig. In het origineel zijn het joodse heren zonder verleden of toekomst die staren naar de eendenvijver in een park van Chicago.

Regisseur Han Kerckhoffs benadrukt de moeilijkheidsgraad van De Eend Variaties: ,,De schrijver biedt de speler geen houvast. Hij geeft slechts drie regieaanwijzingen en in het vooraf zegt hij dat `alle gedoe' teveel is. Het zijn mannen die pratend de leegte in hun leven willen opheffen. Wij leggen het accent op de muzikaliteit van de tekst; het heeft geen zin die psychologisch te duiden, want er is helemaal niets. Het draait om de angst voor de stilte, de angst dat er geen morgen zal zijn.''

Acteur Bert André, die eerder in het Nazomer Festival Eerste liefde van Beckett speelde, voegt eraan toe: ,,Mamet schrijft verraderlijk eenvoudige zinnen, soms lijken ze saai of absurd. Diepte is niet te vinden. Ik weet niet eens welk beroep mijn personage heeft uitgeoefend. Het geheim van deze vriendschap is dat de mannen nooit een claim op elkaar leggen. De band die ze hebben, mag niet worden benoemd. Want dan maak je hem kapot.''

Kwekkeboom: ,,Mamet heeft de mannen gelijkwaardig gemaakt, met inwisselbare karaktertrekken. Het is niet zo dat de een aangever is. In de regie streven we ernaar om, zoals Han Kerckhoffs het noemt, `wat aan te stunten'. Het is zoals jazz: ik speel een solo, waarop mijn tegenspeler reageert.'' Muziek van de Stichting Nootjes verbindt de variaties met elkaar.

Net zoals in ander werk van Mamet gaat De Eend Variaties over mensen die zout in elkaars wonden strooien en ondanks alle tegenspoed overleven. Mamet is van mening dat alleen ,,grote en sober spelende acteurs'' zijn teksten kunnen uitdragen, ,,omdat ze niet meer moeten doen dan de woorden zeggen.''

André en Kwekkeboom hebben elk voor zich een methode gevonden om hun abstracte personage `echt' te maken. Van elkaar mogen ze die niet weten. Dat zou de spanning weghalen. Regisseur Kerckhoffs: ,,Ik ben allereerst acteur van beroep, en beperk me tot acteursbegeleiding. Aanvankelijk waren we zo naïef te denken dat de tekst aankleding nodig had. Dat bleek niet zo te zijn. De mannen komen aan met een fiets; in de tassen zit wat mannen zoal bij zich hebben: een verrekijker, wat brood, een krant misschien.''

,,Niets dat leeft kan alleen leven'', luidt een van de treffende regels uit het stuk. Alex Mallems: ,,Voor de mannen is het goed dat ze een vriend hebben om tegen te praten. Maar in de diepte durven ze niet te gaan. Dan zouden ze elkaar beklemmen. Eenden vormen een dankbaar excuus. Als motto staat in het `klapkot' van Paal in Zeeuws-Vlaanderen geschreven: `Alles wat hier gezegd wordt, is gelogen.' Deze werkelijke tekst geeft dit spel iets ongrijpbaars en grilligs.''

Zeeland Nazomer Festival t/m 12/9.`De Eend Variaties' in Arnemuiden, Bruinisse en Paal. Inl: 0900-3300033 of www.nazomerfestival.nl.