`Er zijn effectievere kogels dan bean bag'

De politie test wapens om gewelddadige mensen uit te schakelen zonder ze te doden. Deze week werd iemand beschoten met een zakje met metaalgruis: de bean bag.

Jaap Timmer, universitair docent criminologie en onderzoeker bij het Centrum voor Politiewetenschappen, pakt een plank van een halve meter uit de kast in zijn werkkamer in het hoofdgebouw van de Vrije Universiteit in Amsterdam. Daarop zijn diverse kogels gemonteerd die politiekorpsen bij verschillende gelegenheden in de wereld gebruiken. De kleintjes zijn dodelijk, maar de twee kolossale kogels aan de beide uiteinden van de plank zijn een alternatief voor de `klapkogel', bean bag, die op het punt staat door de politieleiding te worden toegevoegd aan het wapenarsenaal van de arrestatieteams.

Rechts op de plank prijkt een langwerpige kogel met een soort squashbal. Aan de andere uiteinde zit een witkleurige jelly baton, gemaakt in Hilversum. Met beide kogels zouden leden van arrestatieteams (AT's) gevaarlijke individuen doelgerichter kunnen uitschakelen, zegt Timmer.

Ook al is de bean bag, een zak gevuld met metaal, in de loop van tijd enigszins aangepast en de vierkante vorm ronder geworden voor een betere ballistische baan, doelgericht is klapkogel nog niet helemaal. ,,Het is moeilijk het doelwit te raken met de bean bag, zegt Timmer. ,,Wat de ballistische baan betreft is deze kogel niet zo betrouwbaar. Zelfs die octopusvormige sokjes zwabberen onderweg. Dat komt de betrouwbaarheid van het schot niet ten goede.''

Sinds medio jaren negentig zoeken AT'ers naar minder dodelijke wapens, vertelt Timmer. De behoefte aan zogenoemde less-lethal weapons is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen. Werden de arrestatieteams voorheen uitsluitend ingezet bij vuurwapengevaarlijke individuen, tegenwoordig komen ze ook in actie bij gewelddadige mensen. ,,De politie stuit steeds vaker op gestoorde mensen'', vertelt Timmer. ,,En het geweld en wapenbezit nemen toe in de samenleving. Dus moeten de AT'ers zelf improviseren. Ze willen mensen kunnen uitschakelen zonder ze dodelijk te verwonden.''

Sinds de jaren negentig is er veel veranderd op het gebied van minder gevaarlijke wapens. Naast de `squashbal' en de jelly baton op het plankje van Timmer zijn er bijvoorbeeld ook `elektroguns' verkrijgbaar. Min of meer op eigen initiatief heeft een arrestatieteam van het Rotterdamse korps in 2001 en 2002 bean bags aangeschaft. Het ministerie van Binnenlandse Zaken gaf toestemming om ze te testen. Maar het gebruik op straat van de klapkogel, dat wordt gedaan door het AT van Rotterdam, is niet gereguleerd. De AT'ers handelen illegaal wanneer ze de zakjes afvuren.

Het evaluatierapport ligt inmiddels bij de Raad van Hoofdcommissarissen en de Bewapeningscommissie. Zij moeten minister Remkes van Binnenlandse Zaken adviseren over het toevoegen van de `wapperende zakjes' aan de wapenlijst van AT'ers.

Timmer kent als een van de weinigen de resultaten in het vertrouwelijke evaluatierapport van de proef in Rotterdam. Al met al een zwak rapport om op basis ervan een nieuw projectiel toe te voegen aan de wapenlijst van agenten, meent hij. ,,De bean bag is maar vijf keer gebruikt. Daarbij is twee keer misgeschoten.'' Het verbaast de politiesocioloog niet dat TNO de klapkogelin 1998 ongeschikt achtte voor militair gebruik.

Militairen werken op langere afstanden dan agenten en op lange afstanden is het haast onmogelijk raak te schieten met de zakjes. Voor zover Timmer heeft begrepen van leden van arrestatieteams, geldt de onbetrouwbaarheid van bean bags ook voor de relatief korte afstanden waar het AT mee te maken heeft. ,,Over een afstand van enkele meters valt het nog mee. Maar moet het zakje een afstand van tien à twintig meter afleggen, dan gaat het meer bewegen, slingeren.'' Toch is de verwachting dat het advies aan minister Remkes positief zal zijn, waarna Remkes de wapenlijst van AT'ers met de klapkogel zal uitbreiden. Ook een meerderheid in de Tweede Kamer steunt de aanschaf van niet-dodelijke wapens. Kamerlid Laetitia Griffith (VVD) wil er zelfs eventueel álle agenten op straat mee uitrusten, zo meldde het Nederlands Dagblad eerder deze week. Dit gaat het CDA, de PvdA en ook Timmer te ver. ,,De gewone dienders zijn al uitgerust met de pepperspray'', zegt hij. Bovendien komen gewone agenten nauwelijks in situaties terecht die de inzet van minder dodelijke wapens noodzakelijk maken.

Timmer waarschuwt ervoor dat AT'ers worden opgezadeld met een minder effectief middel. Hij raadt de minister aan te kiezen voor de `marechaussee-aanpak'. In de Ambtsinstructie voor de politie, Koninklijke Marechaussee en buitengewone opsporingsambtenaren is onlangs opgenomen dat de leden van de marechaussee dwangmiddelen mogen gebruiken bij het uitzetten van vreemdelingen die tegenwerken bij hun uitzetting. In plaats van specifiek te verwijzen naar bepaalde middelen, verwijst de instructie naar de categorie dwangmiddelen. ,,In analogie daarvan kun je de wapenuitrusting van AT'ers uitbreiden met een categorie niet-dodelijke wapens. De AT'ers kunnen dan zelf een keus maken uit de beschikbare middelen. Daardoor zijn ze niet veroordeeld tot de minder effectieve bean bags, meent Timmer.