Beroepsgroep die collectief te koop lijkt

Journalisten in Hilversum, maar ook daarbuiten, klussen volop bij. Meer dan honderd journalisten verdienden aan overheidsopdrachten.

Het NOS Journaal was afgelopen week even de bliksemafleider van journalistiek Nederland. Er was ophef over grote sommen geld die twee presentatoren erbij verdienden zonder dat hun hoofdredacteur dat wist. Het deed de sector nadenken. Maar de meningen blijken verdeeld over een fenomeen dat het hart van de journalistiek raakt.

,,Niemand bij het NOS Journaal heeft een bv'', zei hoofdredacteur Hans Laroes donderdagavond in het actualiteitenprogramma NOVA nog. Dat was merkwaardig. Onderzoek van het KRO-programma Reporter, aangevuld door deze krant, had al geleerd dat medewerkers van Laroes volop bijklussen, en daar ook bedrijfjes voor hebben opgericht.

Het Journaal staat overigens niet alleen. Het gros van de presentatoren in Hilversum blijkt directeur van een vennootschap of heeft een eenmanszaak ,,in journalistieke werkzaamheden, alles in de ruimste zin des woords''. Uit het overzicht (zie kader) blijkt dat sommige bedrijfjes miljoenen op de balans hebben staan. Voor journalisten als Paul Witteman, Sjors Fröhlich en Karel van de Graaf gaat het niet om een schnabbel.

Zij hebben buiten het vaste omroepwerk grote zakelijke belangen.

Ook buiten Hilversum wordt bijverdiend bij de rijksoverheid, zo maken de lijsten van de departementen duidelijk. Meer dan honderd journalisten verdienden aan overheidsopdrachten. Zo rijst het beeld van een beroepsgroep die collectief te koop is en waarvan de onafhankelijkheid in het geding is.

Eén van de journalisten die voorkomt op de schnabbellijsten die de departementen tot nu toe hebben vrijgeven is Jan Tromp, oud-adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant. Hij is nu correspondent voor die krant in de Verenigde Staten. ,,Ik heb er een beetje de pest over in'', zegt Tromp telefonisch, ,,dat ik mijn onafhankelijkheid moet bewijzen tegenover de katholieke zuil die zelf een directeur met een eigen bv heeft en die zijn eigen zoon aan werk en schnabbels helpt. Ik bedoel Verlind. Ze hebben in eigen huis nog iets te doen.''

Tromp kwalificeert de aandacht voor bijklussende collega's als ,,ongezonde nieuwsgierigheid''. Want er is volgens hem ,,niet zoveel aan de hand'' als maar aan een aantal voorwaarden wordt voldaan: ,,Het werk moet het toelaten; je onafhankelijkheid moet niet in gedrang komen; het moet zich niet ontwikkelen tot een dikbetaalde schaduwbaan en je moet het leuk vinden. Je moet juist zoveel mogelijk organisaties – geen bedrijven – ter wille zijn. Ik heb het veel gedaan. Omdat het goed was voor mijn maatschappelijke verkenning, omdat ik interessante mensen ontmoette en omdat ik een enorm netwerk opbouwde.''

De hoofdredacteur van Tromp, Pieter Broertjes, is ook voorzitter van het Genootschap van Hoofdredacteuren. Hij vindt, anders dan Tromp, dat de journalistiek toe is aan herijking. ,,Het is niet goed als integriteit en onafhankelijkheid ter discussie staan. Iedereen is verbaasd of verbijsterd over de bijverdiensten zoals bij enkele NOS-collega's is aangetoond. We gaan daarom in het land inventariseren hoe het staat met nevenwerkzaamheden en de naleving van de regels. Daarna bekijken we of er nieuwe regels moeten komen.''

Toch had het nieuws over de schnabbelende presentatoren niemand hoeven te verbazen, laat staan verbijsteren. Tien jaar geleden dook al het bericht op dat NOS-Journaalpresentator Gerard Arninkhof mediatrainingen gaf aan ambtenaren van het ministerie van Binnenlandse Zaken, onder wie mensen van de Binnenlandse Veiligheidsdienst. Bovendien was binnen de beroepsgroep het klussen genoegzaam bekend. Er waren volop voorbeelden, alleen hadden ze niet altijd de prioriteit van hoofdredacties. ,,Ik steek altijd de hand in eigen boezem'', zegt Broertjes. ,,Als ik er achter kom, spreek ik een collega er wel op aan. Maar ik word er soms ook doodziek van om als een veredelde bromsnor op de redactie rond te lopen.''

Sinds de BVD-training van Arninkhof is er weinig veranderd, al zijn niet alle werkzaamheden op de `kluslijsten' even risicovol. Toch traint ook nu nog politiek verslaggever Pim van Galen (Den Haag Vandaag) ambtenaren van het ministerie van Financiën en trainde Gert van Brakel in 2001 als RTL-verslaggever samen met oud-hoofdredacteur Peter Meijers van Twee Vandaag (TROS) voor 13.790,02 gulden voorlichters van de Rijksvoorlichtingsdienst.

Ook bij NRC Handelsblad staat de `kluskwestie' op de agenda. De hoofdredactie stuurde alle redacteuren afgelopen week een bericht met een herinnering aan de bestaande regels voor (het melden van) nevenwerk. Op de lijst van zakelijke belangen van journalisten (zie kader) komt ook een bv voor van NRC-redacteur Roel Janssen die niet bekend was bij de hoofdredactie. Janssen: ,,De oprichting van deze bv was fiscaal het beste. Ik kreeg veel inkomsten uit royalty's van mijn boeken. Daarnaast had ik ook wel eens een andere journalistieke klus.''

Ook de Volkskrant is alert, meldt Broertjes. ,,Volgende week dinsdag hebben we een hangende receptie, zoals wij dat noemen. Dan gaan we er als redactie over praten.'' Job Frieszo, voormalig chef Haagse redactie van het NOS Journaal, juicht de publiciteit toe. Hij zegt ,,heel erg blij'' te zijn ,,met het ontluikend zelfreinigende vermogen dat de journalistiek nu aan de dag legt''. Van verder commentaar onthoudt hij zich.

Frieszo is nu directeur communicatie van het ministerie van Economische Zaken. Maar toen hij nog bij het Journaal werkte haalde hij zich de woede van collega's op de hals door krachtige uitspraken in het Algemeen Dagblad. ,,Deze journalisten hoereren met hun vaardigheden. Hun beroepsethiek is volledig zoek.''

Kees Boonman, van 1987 tot 2003 politiek verslaggever van het NOS Journaal en nu hoofdredacteur van KRO Netwerk: ,,Ik hoor allerlei argumenten waarom collega's dit soort dingen erbij doen – het is zo leuk, vanwege de contacten en je steekt er wat van op. Dat zal allemaal wel, maar als ik de bedragen zie waar het vaak om gaat, dan trek ik de conclusie dat het vooral om geld gaat. Voor een tweede auto, een tweede huis of een tweede vrouw. We moeten niet hypocriet zijn. Een halve dag spreekstalmeester spelen, levert meer op dan een week achter het nieuws aan rennen.''

Boonman is voor het trekken van strenge grenzen. Bestaande (CAO-)regels moeten worden gehandhaafd. Boonman: ,,Maar laten we uitkijken voor een heksenjacht. Sinds Fortuyn staat de journalistiek in een kwade geur. Het lijkt wel of alles wat mis gaat in dit land op het conto van de journalistiek geschreven wordt.''

Ook Cees Grimbergen, presentator van het journalistieke discussieprogramma Rondom 10 (NCRV), hoopt op een genuanceerde discussie waarbij niet alles en iedereen over één kam geschoren wordt. Grimbergen: ,,Ik ben nergens in vaste dienst. Als freelancer is de NCRV één van mijn opdrachtgevers. Ik ben met mijn overige werk wel kieskeurig, doe veel gratis. Maar tegen betaling een debat op een journalistieke manier leiden, kan best. Mediatrainingen daarentegen absoluut niet.''