Kijken doet pijn

Kijken als een junk. Zoveel opwinding is slecht voor me. Wanneer begint de reclame? Kan ik weg? Rustig, het is maar televisie. Oftewel: de thrillerserie `24' begint aan een derde seizoen.

Geklokt. Drie minuten voor de eerste dialoog. Acht minuten voor je naar adem snakt. Het is drie jaar later, president Palmer leeft nog en Jack Bauer heeft weer zo`n dag. Maar het belangrijkste is dat de makers Joel Surnow en Robert Cochran het nog kunnen. In de eerst acht minuten laten ze een opeenvolging van gebeurtenissen zien die de aanzet vormen voor een verhaal dat de liefhebbers weer week na week zal doen smachten naar nog een uurtje uit het leven van antiterreuragent Jack Bauer. Weer zo'n uurtje van de vierentwintig waarin je zijn avonturen volgt in de tijdsduur die ze ook in werkelijkheid in beslag nemen. Een minuut op het scherm is een minuut in het verhaal van alweer het langste etmaal van zijn leven. Zoals president Palmer tegen zijn lijfarts verzucht: ,,It's just gonna be another one of those days.''

De derde reeks van 24 speelt zich drie jaar na de tweede serie af. President David Palmer is in het laatste jaar van zijn regeringsperiode. De aanslag met een gifinjectie in zijn hand, waar de tweede reeks mee eindigde, heeft hij ternauwernood overleefd, je kunt de littekens in zijn palm zien. In de eerste aflevering van 24-Seizoen 3 bereidt hij zich voor op een debat met zijn tegenstander in de aanstaande verkiezingen.

Vorige keer liet Jack Bauer in de eerste aflevering de kijker schrikken met een verwaarloosd baardje, nu merk je al snel dat hij een junk is geworden. Je ziet hem pillen slikkend en met de naald leunend op zijn huid. Hij is aan de heroïne geraakt tijdens een undercovermissie bij gangsters in Mexico. De grote dreiging waar deze derde reeks mee inzet, is een virus dat binnen een week 10 procent van de bevolking van Californië zal doden. ,,Dat is meer dan een miljoen mensen'', weet Tony Almeida, een oude bekende, inmiddels de leider van Bauers Counter Terrorist Unit CTU.

Jack Bauer hoeft deze keer niet in zijn eentje overal achteraan te rennen. Hij heeft een jonge partner gekregen, Chase Edmonds, die dat ook kan en ook verder veel op hem lijkt: hij martelt en moordt als het zo uitkomt en ook Edmonds trekt zijn eigen plan buiten de hiërarchie om. De acteur die hem speelt, James Badge Dale, is een van de ontdekkingen van dit nieuwe seizoen. Hopelijk overleeft hij de komende 24 uur.

Bauer is in de derde reeks een beschadigd mens. ,,Je bent een man zonder ziel'', voegt drugsbaron Ramón Salazar Jack Bauer toe, ,,een junkie die gebruikt om dezelfde reden als alle andere junkies: om iets te vergeten.'' Ja, Jack heeft het een en ander te vergeten. De moord op zijn vrouw, vier jaar geleden in het eerste seizoen van 24, vreet nog altijd aan hem. Hij verwijt haar dood aan zichzelf en aan CTU. In het tweede seizoen werd hij gemarteld tot zijn hart het begaf. Nu is hij diep verstrengeld geraakt in een Mexicaanse drugsgroep. Zal de druk deze derde keer zo groot worden dat hij een stap te ver gaat? Zal hij CTU en Amerika verraden voor het geld van een Mexicaanse gangster?

In Bauers omgeving is veel hetzelfde gebleven, maar zijn liefde uit deel twee voor de blonde Kate Warner is op niets uitgelopen. Bauers dochter Kim werkt nu als systeem-analist bij vader op kantoor. In het commandocentrum van CTU is ze nog beter dan voorheen in staat tot gevaarlijke domheid.

Ook het kwaad aan de boezem van de oprechte president David Palmer heeft een ander gezicht gekregen. Het is niet langer zijn vrouw Sherry – wat was ze goed en slecht in de eerste en de tweede reeks – maar zijn jonge broer Wayne. Als stafchef van de president is Wayne soepeler en doortrapter dan de nog altijd zeer ethische David. Maar het is de vraag of de president nogmaals een etmaal lang hoog te paard zal blijven. Er staat met de verkiezingen in het verschiet veel op het spel en David Palmer begint zich al vrij snel te compromitteren. Soms moet een man `het verkeerde doen om de goede redenen' stelt hij vast – en dat is een Leitmotiv in 24.

Ex-first lady Sherry Palmer duikt nog wel op, net als Jack Bauers oude nemesis Nina Meyers, ex-collega en de moordenaar van zijn vrouw.

De opvallende kenmerken van de serie zijn in het derde seizoen behouden: de dreunende achtergrondmuziek, de gesplitste schermen met simultane beelden van verschillende locaties en de digitale klok die donker tikkend de spanning onderstreept. Opnieuw is het resultaat bijna ondraaglijke spanning.

Voorloper

24 komt niet uit de lucht vallen. In de jaren negentig maakten Surnow en Cochran de serie La Femme Nikita (1997), in veel opzichten een voorloper van wat in 2001 in 24 tot volle rijping zou komen.

Nikita was een traditionelere tv-serie, met elke week een nieuw avontuur. De overzichtschermen met beelden van wat op verschillende plaatsen gebeurt ontbreken. Wel was het geluid al een belangrijke spanningsbron. In de achtergrondmuziek zitten veel herkenbare rockfragmenten, maar ook hoor je al de abstracte geluidscollages waarmee Surnow en Cochran in 24 de spanning zo doeltreffend verhogen. De belangrijkste regisseur van 24, Jon Cassar, en een van de belangrijkste schrijvers, Michael Loceff, werkten ook met Surnow en Cochran aan Nikita.

La Femme Nikita is gebaseerd op de Franse speelfilm Nikita (1990) van Luc Besson, over een jonge vrouw die door een geheime dienst wordt omgevormd tot moordmachine, maar blijft proberen zich aan die organisatie te ontworstelen. Surnow en Cochran werkten dat gegeven uit tot de acties van een semi-legale antiterreurorganisatie. De agenten van Section One gaan over lijken en doen dat in een hightech-decor. Veel blauw licht, strakke metalen wanden en super efficiënte, hijgerige conversaties. Net als in 24, waar zo veel scènes zich afspelen in het commandocentrum van CTU.

Net als in 24 word je in Nikita gedwongen je tot in het ondraaglijke te vereenzelvigen met de hoofdpersoon. Van Nikita weet je dat ze zowel buiten als binnen de organisatie haar leven niet zeker is. Iedere zwakheid wordt gestraft met de dood. Collegialiteit bestaat niet, niemand is veilig, iedereen denkt enkel aan zichzelf. In 24 zijn die voortdurende angst en spanning het hoofdbestanddeel geworden. Die serie vertelt nog wel een verhaal – en wat voor één! – maar richt zich nog exclusiever op het gevoel van de kijker. Die ervaart bijna fysiek de spanning en de onmacht van Jack Bauer. In zijn strijd om het kwaad te keren zet Bauer rustig een collega een pistool tegen de slaap en haalt hij desnoods de trekker over. Hij streeft altijd het goede na en dat vraagt soms om wrede daden.

De extreme spanning versterken Surnow en Cochran regelmatig met martelscènes. Het hoofdkantoor van Nikita had een betegelde kamer waar bijna wekelijks iemand met injecties werd verhoord. In 24 zijn de martelingen impressionistischer en fysieker (meer bloed). ,,Als hij niet snel breekt, gebruik benzine'', adviseert drugsbaas Hector Salazar een van zijn beulen tijdens het martelen van een CTU-agent in 24.

Het gevoel van onveiligheid en het achteloze geweld zorgen in beide series voor een haast sadistische spanning. Kijken doet pijn. Actie, actie, actie. Het gaat mis. Het gaat mis. Dit kan niet goed gaan. Televisie als masochistische gelukservaring. Een kijker dwingen door te kijken, terwijl alles in hem nee schreeuwt maar nog luider smeekt om meer, meer, moet voor een actiethrillerserie de top zijn. Je voelde dat soms in Nikita; in 24 is het onvermijdelijk.

Kijken als een genietende junk. Zoveel opwinding is slecht voor me. Wanneer begint de reclame? Kan ik weg? Rustig, het is maar televisie. Deze aflevering is bijna afgelopen, ik zie het op de klok. Stop! Dit had ik niet verwacht! Hoe gaat het nu verder? Was het maar volgende week.

Privé-levens

Na hun eerste briljante serie van 24 afleveringen 24 lukte het Surnow en Cochran met een goed vervolg te komen. Wat de tweede reeks miste was een evenwicht tussen de privé-levens van de personages en het thrillerverloop. Juist die afwisseling gaf 24, boven op al het andere, iets extra's. Zonder dat werd het te veel een doorsnee actieverhaal en voelde je je minder betrokken bij de personages. De eerste reeks had Jack Bauers weggelopen dochter, zijn relatieproblemen en de ontvoering en uiteindelijke dood van zijn vrouw. In de tweede serie werd Bauers dochter Kim ook weer bedreigd, maar haar constante vlucht van de ene ramp naar de volgende – ze vocht zelfs met een poema – werd toch een beetje een farce. Het hoofdverhaal over de president die op grond van gemanipuleerd bewijs de oorlog dreigt te verklaren aan een land in het Midden-Oosten – in de tijd dat Amerika in werkelijkheid de inval in Irak voorbereidde – vergoedde gelukkig veel.

Dat Surnow en Cochran naar de kritiek hebben geluisterd, blijkt in 24-deel 3 uit het feit dat Jack naar de wc gaat. Dat je hem de eerste twee dagen nooit zag plassen, was toch een beetje raar. Ook Kim zit op een natuurlijker manier in het verhaal. Naast alle actie en spanning is er plaats ingeruimd voor herkenbare menselijke problemen en geven de voornaamste personages blijk van persoonlijke relaties. In de eerste afleveringen komt bovendien een normaal gezinnetje voor: werkloze papa, mama en zoon van een jaar of achttien die iets wil doen aan hun geldgebrek. Die verhaallijn maakt nog eens duidelijk dat veiligheid in de wereld van 24 het hoogste goed is. Het laatste wat je de zoon tegen zijn vader hoort zeggen is: ,,Je zorgde dat ik me veilig voelde.'' Dat is zeldzaam bij Surnow en Cochran. En wie zich veilig voelt moet op zijn hoede zijn, want in 24 heeft werkelijk iedereen geheimen voor elkaar. De leugen kruipt tussen alle relaties. Zelfs Jack Bauers eigen dochter weet niet dat hij verslaafd is.

In de tweede serie van 24 bleven de terroristen uit het Midden-Oosten vaag. Het lieve aanstaande bruidje dat een gewetenloze massamoordenares bleek te zijn was een aardig element, maar de achtergrond van het kwaad bleef onduidelijk. Wie zat er nu eigenlijk achter het afzetten van president Palmer. Aan het slot van de serie zag je een onbekende man op een luxe jacht, meer kwam je niet te weten.

Het derde seizoen biedt antagonisten die Jack waardig zijn: Hector en Ramón Salazar. Je leert de Mexicaanse drugsbroers goed kennen. Vooral hun onderlinge strijd is mooi in beeld gebracht. Zulke passages maken de spanning meteen doorleefder.

Acteur Joaquim de Almeida (Rámon) speelt een perfecte gangster. Dennis Haysbert is opnieuw majestueus als zwarte Amerikaanse president. Acteur DB Brookside (hij viel eerder op in de tv-serie Buffy the Vampire Slayer) is een openbaring als zachtpratende real-politiker Wayne Palmer. En Kiefer Sutherland blijft adembenemend als Jack Bauer. Als geen ander weet hij met vrijwel niets een enorme spanning op te roepen. Dat zijn personage zich niet ontwikkelt, doet er niet toe.

Deze derde keer is een maalstroom waarin de makers je rondjes laten draaien terwijl ze je steeds dieper in het verhaal zuigen. Halverwege sta je, na talloos veel climaxen, opnieuw voor zo'n ingrijpende ontwikkeling dat je niet kunt geloven dat je pas halverwege bent.

Het is duidelijk dat Cochran en Surnow de vorm van de 24-delige serie tot in perfectie beheersen. Binnenkort beginnen in de Verenigde Staten de opnames van de vierde reeks.

Help.

`24' is vanaf zondag 3/10 bij Yorin te zien. De dvd van de derde reeks is verschenen in Groot-Brittannië. Herhalingen van `La Femme Nikita' vanaf 13/9 op SBS6.