Hoge ogen gooien met gebouwen

Een boomhut in Addis Abeba en de luchthaven van Kuala Lumpur behoren tot de beste architectuur ter wereld. Althans volgens een monumentale atlas met ruim duizend gebouwen. En heel veel Nederlandse.

Architectuur is geen wedstrijd, maar de Phaidon Atlas of Contemporary World Architecture laat zich toch het beste lezen als een speurtocht naar de kampioenen van de hedendaagse architectuur. Alles aan dit boek is reusachtig en de enige manier om vat te krijgen op de 1.052 gebouwen van 656 architecten in 75 landen uit de jaren 1998-2003 is te turven welke architect, welk land en welke stad de meeste geselecteerde gebouwen op hun naam hebben staan.

De pretentie van dit acht kilo wegende boek met zijn 824 pagina's en 7.400 illustraties – een plastic koffer om het mee te torsen wordt bijgeleverd – is natuurlijk dat het een overzicht geeft van de hedendaagse architectuur in de wereld. Hiervoor gebruikte de redactie een getrapte selectie. Eerst werden zo'n tweehonderd architectuurcritici en -kenners over de hele wereld gevraagd naar de belangrijkste gebouwen in hun land uit de afgelopen vijf jaar. Jammer genoeg staat nergens vermeld wie dit waren, maar te oordelen naar het soort gebouwen dat in deze Atlas overheerst – mooi gemaakte, messcherpe dozen – moeten dit wel ongeveer dezelfde mensen zijn die internationale architectuurtijdschriften als Domus en A+U volschrijven.

De architectuuratlas is een echte atlas. Voorin het boek staan kaarten waarop bijvoorbeeld van elk land staat vermeld met hoeveel gebouwen het is vertegenwoordigd. Dit deel van het boek vermeldt ook allerlei statistische gegevens, zoals het bruto nationaal product van elk land, het aantal werkzame architecten en de totale bouwuitgaven per jaar. Achterin staan, zoals het hoort, uitgebreide indexen.

De hoofdmoot van het boek vormt de selectie van de 1.052 gebouwen die op een droge, adequate wijze worden gepresenteerd – in de atlas is gelukkig geen plaats voor vormgeversgrappen. Elk van de gekozen gebouwen wordt toegelicht door minimaal vier kleurenfoto's (meestal één van het interieur), een getekende doorsnede en/of plattegrond en een korte, zakelijke omschrijving. Sommige gebouwen worden zo belangrijk gevonden dat ze niet een halve, maar een hele pagina kregen. Een enkel gebouw, zoals Daniel Libeskinds uitbreiding van het Joods Museum in Berlijn, kreeg zelfs twee pagina's toebedeeld.

Boomhut

Omvang of geld speelde geen rol bij de selectie. Het goedkoopste gebouw is een boomhut in Addis Abeba (3.000 dollar) en het duurste de door de Japanner Kurokawa ontworpen luchthaven van Kuala Lumpur (2,2 miljard dollar). Het grootste gebouw, het stadion in de Japanse stad Oita, ook al van Kurokawa, meet 92.882 vierkante meter en het kleinste, een klokkentoren van Markus Pernthaler in het Oostenrijkse Judenburg, heeft een oppervlak van zes vierkante meter.

Ook functionele overwegingen hebben geen belangrijke rol gespeeld bij de beoordeling: er zijn nogal wat gebouwen geselecteerd waarvan je meteen kunt zien dat ze gebrekkig functioneren, zoals glazen dozen die gegarandeerd goed zijn voor oververhitte interieurs bij zonneschijn of het door John Heyduk ontworpen woonhuis in Groningen, dat zo moeilijk bewoonbaar is dat de gemeente er niet in slaagde er een koper voor te vinden. Het moeten dus vooral esthetische overwegingen zijn geweest die de keuze hebben bepaald. Maar ook nationalistische gevoelens hebben een rol gespeeld. Want veruit de belangrijkste architectuurstad is volgens de redactie de stad waarin de uitgever van de atlas, Phaidon Press, zijn hoofdvestiging heeft: Londen. Hier zijn de afgelopen vijf jaar maar liefst 34 gebouwen neergezet die zijn uitverkoren, negen meer dan Los Angeles, de tweede stad in de rangorde. Toch is het moeilijk te geloven dat Londen werkelijk de wereldhoofdstad van de hedendaagse architectuur is, want onder die 34 ontwerpen zit een flink aantal niet al te opmerkelijke gebouwen, zoals de negen nieuwe metrostations.

Van de Nederlandse steden is Amsterdam het best vertegenwoordigd. Hier zijn de afgelopen jaren elf gebouwen neergezet die het stempel `wereldarchitectuur' verdienen, zoals de glazen kruimeldief (het door Meyer en Van Schooten ontworpen hoofdkwartier van de ING bank), en de Walvis (het woningencomplex van Frits van Dongen in het oostelijk havengebied). Verrassend genoeg zijn dat er zes méér dan in Rotterdam, de stad die zich juist altijd afficheert als de Nederlandse hoofdstad van de moderne architectuur.

Lieveling

De sterke aanwezigheid van Amsterdam in de atlas is geen toeval: heel Nederland is met zestig gebouwen uitstekend vertegenwoordigd. Natuurlijk moet Nederland het, net als in de echte wereld, ruim afleggen tegen de Verenigde Staten, die met 113 gebouwen de onbetwiste grootmacht in de hedendaagse architectuur zijn. Maar Nederland steekt met kop en schouders uit boven landen met een vergelijkbare omvang, zoals België (12 gebouwen), en ook boven veel grotere landen zoals Frankrijk (32 gebouwen) en China (34 gebouwen). Voor wie de internationale architectuurtijdschriften de laatste jaren een beetje volgde, is dit vanzelfsprekend: Nederlandse architectuur was omstreeks het jaar 2000 de lieveling van de internationale architectuurkritiek.

Het succes van Nederland brengt met zich mee dat ook de Nederlandse architecten het goed doen in de hitlijsten. Zo behoren Erick van Egeraat (6 gebouwen), Ben van Berkel (5 gebouwen) en de drie architecten van MVRDV (4 gebouwen) tot het selecte gezelschap van de 42 architecten van wie vier of meer gebouwen zijn opgenomen. Dat is weliswaar veel minder dan de Londense architect Norman Foster (14 gebouwen), maar diens uitverkiezing tot wereldkampioen architectuur lag gezien het chauvinisme van de Britse atlasredactie voor de hand.

Wel merkwaardig is daarentegen de bescheiden plaats in de hitlijsten van Rem Koolhaas, de onbetwiste aanvoerder van het Nederlandse team architecten. Met slechts twee gebouwen, een villa in Bordeaux en een winkelinterieur voor Prada in New York, is Nederlands beroemdste architect onnadrukkelijk in deze Atlas aanwezig.

The Phaidon Atlas of Contemporary World Architecure. Phaidon Press, 824 blz. €150,–

</RE>