Uitzaaiingen kanker door te actief gen

Onderzoekers van het Nederlands Kanker Instituut (NKI) hebben een gen ontdekt dat, als het overactief is, uitzaaiingen van een kanker veroorzaakt.

De ontdekking is voorlopig alleen van fundamenteel-wetenschappelijk belang. Maar inzicht in het ontstaan van uitzaaiingen is belangrijk, omdat kanker vooral een dodelijke ziekte is als de oorspronkelijke, lokaal groeiende tumor uitzaait naar andere plaatsen in het lichaam en daar verder groeit.

De zes NKI-onderzoekers publiceren hun werk aan het gen TrkB vandaag in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift Nature. Ze vonden TrkB in een experiment waarin ze in principe alle 30.000 genen van de mens onderzoeken op hun betrokkenheid bij het ontstaan van tumoruitzaaiingen (metastase). Bekend was al dat in sommige uitgezaaide kankercellen het TrkB-gen overactief is.

Kanker ontstaat als één cel in het lichaam een paar veranderingen ondergaat waardoor hij ongecontroleerd gaat delen. Normaal staan lichaamscellen onder een strikte controle. Het duurt vaak jaren voordat zo'n ontregelde cel zo vaak heeft gedeeld dat het een klompje cellen van een paar millimeter groot is die ziekte veroorzaakt. Zolang een tumor plaatselijk groeit, is de kans op genezing groot. Maar als cellen losraken van de oorspronkelijke tumor en er, na een reis door de bloedbaan, in slagen om zich elders te vestigen en weer te gaan delen, is er sprake van levensbedreigende uitzaaiingen.

Uitzaaiingen van gezonde cellen zijn onmogelijk. Een lichaamscel die losraakt uit zijn oorspronkelijke omgeving en niet meer aan andere cellen kan hechten, hoort te sterven. Het sterven van een losgeraakte cel is van tevoren geprogrammeerd. Dat `programma' ligt vast in de genen en het celreguleringsproces van iedere cel. Geprogrammeerde celdood heet apoptose. Daarbij breken de celcomponenten af tot recyclebaar `afval'. Sinds een jaar of vijf duiden onderzoekers de apoptosevariant die in werking komt als cellen niet meer aan andere cellen kunnen binden aan met anoikis (anoikos is Grieks voor zonder huis, verbannen).

Het overactieve gen TrkB dat NKI-onderzoekster Sirith Douma, projectleider Daniel Peeper en vier collega's vonden schakelt de anoikis uit, zodat de losgeraakte cellen hun geprogrammeerde lot ontlopen en niet meer sterven. Een `overactief' gen kan op verschillende manieren ontstaan. In kankercellen zijn soms extra chromosomen, of brokken van chromosomen aanwezig, zodat sommige genen dubbel aanwezig zijn. Ook kunnen door mutaties regelmechanismen van genen in het ongerede raken, waardoor de remming van een gen wegvalt.

Vervolgonderzoek moet het precieze mechanisme van dit uitzaaiingsmechanisme ontrafelen. Ook moet nog duidelijk worden bij welke tumoren TrkB precies betrokken is. Het vergt nog jaren ontwikkelingswerk voordat eventueel een geneesmiddel op basis van deze ontdekking is ontwikkeld.