Le bourgeois gentilhomme zoals Lodewijk hem zag

Lodewijk XIV was de eerste die het zag en dit weekeind krijgt Utrecht de kans. In de tussentijd waagde niemand zich aan de Le bourgeois gentilhomme zoals Molière en Lully het bedoelden.

Voor het eerst sinds de wereldpremière van Le bourgeois gentilhomme in 1670 wordt het stuk morgen in de Utrechtse Stadsschouwburg bij de opening van het Festival Oude Muziek weer uitgevoerd als het multidisciplinaire spektakel dat de toneelschrijver Molière en de hofcomponist Lully creëerden voor de Franse koning Lodewijk XIV.

Zo klinkt opnieuw de toneelmuziek van Jean-Baptiste Lully bij Le bourgeois gentilhomme, in totaal anderhalf uur. Maar er wordt in het `toneelstuk' ook gezongen in drinkliederen en in een aria tijdens een muziekles. Monsieur Jourdain krijgt in zijn opleiding tot aristocraat eveneens dansles en ook andere barokdansen worden in de Frans-Nederlandse coproductie gereconstrueerd. Aan het slot wordt het Ballet des Nations in zijn geheel gezongen.

Het `comédie-ballet' Le bourgeois gentilhomme werd in kasteel Chambord aan de Loire op overweldigende wijze gebracht als totaaltheater zoals de toen 32-jarige Zonnekoning dat graag zag. Lodewijk XIV was niet alleen een liefhebber van ballet, maar danste zelf ook graag. Hij ontleende daaraan zelfs zijn bijnaam, nadat hij als 14-jarige optrad in de rol van `Zon' in Lully's Ballet de la Nuit. Sindsdien werd ballet een vast onderdeel van de typisch Franse opera, waarvan Le bourgeois gentilhomme een van de voorlopers was. Nog eeuwen later, toen Wagner en Verdi componeerden voor de Parijse Opéra, was een balletacte verplicht.

Voor Molière en Lully was Le bourgeois gentilhomme het hoogtepunt van hun samenwerking, die begon in 1663. De echte naam van Molière was Jean-Baptiste Poquelin en hij had dus dezelfde voornaam als Lully, in Italië geboren als Giovanni Battiste Lulli. Het theaterduo heette `de twee Jean-Baptistes'. Ze waren vrienden maar uiteindelijk werden de beide kunstenaars rivalen en kregen onmin met elkaar. Dat is ook te zien in de film Le roi danse (2000) van Gérard Corbiau over de Zonnekoning en zijn artiesten, die hem met hun kunst eer en glorie verschaften en pracht en praal waarmee hij zijn macht bevestigde.

Aan het slot van Le bourgeois gentilhomme wordt de Zonnekoning in het `Ballet des Nations' door alle landen in de lucht gestoken. Voordien wordt er in de satire over de klassenverhoudingen tussen burgers en aristocraten in het absolutistisch geregeerde Frankrijk ook nog de draak gestoken met de Turken, kort nadat in Parijs een omhooggevallen Turkse `gezant' zich had laten inhalen aan het hof van Lodewijk XIV.

Zowel Molière als Lully stierven in het harnas aan de gevolgen van hun kunst. Molière overleed in 1673 kort nadat hij als hoofdrolspeler in Le malade imaginaire in elkaar was gezakt. Lully overleed veertien jaar later aan wondinfectie, die ontstond toen hij met zijn dirigeerstok op zijn voet had gestampt.

Na de dood van Molière in 1673 was het gedaan met de deels gesproken muzikale komedies en ontwikkelde Lully de klassieke Franse operastijl van de `tragédie-lyrique': in zijn geheel gezongen met recitatieven, aria's en koren, en met balletscènes. Maar ook daarin ging Lully, net als in zijn `Molière-tijd', uit van de tekst en zag hij zingen als een verhevigde vorm van spreken. Daarin was hij in Frankrijk een erfgenaam van de Italiaan Monteverdi, in een tijd dat de Italiaanse opera zich vaak verloor in virtuoos gekwinkeleer.

Dat na een aantal voorstellingen in Chambord en Parijs nu pas na 334 jaar de `moderne' wereldpremière van Le bourgeois gentilhomme in originele vorm plaatsvindt, is een nieuw bewijs voor de exclusiviteit van de hofcultuur van Lodewijk XIV en voor de artistieke problemen bij de `reconstructie' van zo'n evenement voor het huidige publiek. Regisseur Benjamin Lazar, choreografe Cécile Roussat en kostuumontwerper Alain Blanchot gaan niet terug naar de oubollige historie met pruiken en decors van papier-maché, maar brengen ook geen eigentijdse actualisering. De drie uur en drie kwartier durende productie, gedirigeerd door Vincent Dumestre, wordt na de twee uitverkochte Utrechtse voorstellingen een aantal malen uitgevoerd in Frankrijk.

Ook zonder `originele' en complete uitvoeringen hebben Le bourgeois gentilhomme en andere stukken van Molière al lang een plaats gekregen in de muziekhistorie. Tal van componisten schreven eeuwenlang opera's op Molières stukken. Richard Strauss schreef in 1912 toneelmuziek bij de bewerking van Le bourgeois gentilhomme door Hugo von Hoffmannsthal tot Der Bürger als Edelmann, waarin ook plaats was ingeruimd voor de originele muziek van Lully.

Le bourgeois gentilhomme: 27, 28/8 Stadsschouwburg Utrecht. Festival Oude Muziek 27/8 t/m 5/9 Utrecht. Inl.: www.oudemuziek.nl. Res.: (030) 2303830.