`Rusland doet alles voor Transnistrië'

De spanningen tussen Moldavië en de rebelse republiek Transnistrië zijn deze zomer zo hoog opgelopen dat Moldavië een economische blokkade van de separatisten afkondigde. Aan inbinden denken die echter allerminst: ze voelen zich veilig onder de paraplu van Rusland en Oekraïne.

Lenin kijkt in rood marmer uit over de Straat van de 25e Oktober in Tiraspol, de hoofdstad van de zelfverklaarde republiek Transnistrië. Achter hem zetelt de Transnistrische regering in het voormalige gebouw van de communistische partij. Communistisch is de regering nog steeds, separatistisch ook.

,,Thuiskomen betekent voor ons terug naar onze geschiedenis in Oekraïne,'' zegt de Transnistrische minister van Buitenlandse Zaken, Valeri Litskaj, in Tiraspol. ,,Rusland en Oekraïne doen alles voor ons.'' Vier vlijmscherp geslepen potloden liggen in gelid op zijn bureau. Litskaj plaatst de korte vingers tegen elkaar. Priemende ogen in een vol gelaat. ,,Ze leveren ons gas, kolen, olie. Privatisering, ze brengen investeringen. Maar ook garanties voor de stabiliteit. We hebben hier een Russische vredesmacht. Het westen geeft ons helemaal niets.''

Waarom dat westen helemaal niets geeft, laat zich eenvoudig raden. De Europese Unie wenst stabiliteit aan haar grenzen, geen communistische stokebranden als de Transnistrische president Igor Smirnov. Formeel maakt het etnisch gemengde Transnistrië (30 procent Russen, 30 procent Oekraïeners en 40 procent Moldaviërs) deel uit van Moldavië en dat grenst weer aan het toekomstige EU-lid Roemenië. Bovendien kan Europa maar moeilijk leven met het totalitaire regime in Tiraspol, dat geen enkele politieke vrijheid tolereert.

Transnistrië is een groot Sovjet-openluchtmuseum. Beelden van Lenin en hamers en sikkels sieren er de straten. Op muren leuzen als `Onze kracht ligt in eenheid' en `PMR, onze trots'. PMR staat voor Pridnjestrovskaja Moldavskaja Respoeblika, waarin het eerste woord staat voor iets als `bij de Dnjestr' (Nistru), de grensrivier.

Aan de overkant van die rivier en na het stadje Benderi ligt de grens, waar Transnistrische militie in oude Sovjet-uniformen het registratiepapiertje dat bij binnenkomst was afgegeven weer innemen, waar fier de rood-groen-rode Transnistrische vlag wappert en waar Transnistrische douanebeambten een blik in de kofferbak werpen. Dan volgt een eenheid van de Russische vredesmacht en ten slotte werpen Moldavische douanebeambten opnieuw een blik in de kofferbak. Een klein uur verder ligt Chisinau, de hoofdstad van Moldavië, volgens de statistieken het armste land van Europa.

,,Wat nu in Transnistrië gebeurt, kun je typeren als etnische zuivering'', zegt de directeur van het Moldavische Helsinki Comité, Stefan Uritu. Hij doelt op de sluiting van scholen waar les wordt gegeven in het Moldavisch, in het Latijnse schrift. Tiraspol staat alleen Moldavisch in het Cyrillische alfabet, zoals het Russisch, toe. Om het nog gecompliceerder te maken: in feite is Moldavisch hetzelfde als het Roemeens en Transnistrië vreest `roemenisering' van zijn grondgebied. Het schoolconflict is uitgegroeid tot de zoveelste splijtzwam tussen beide zijden van de Dnjestr.

Uiteenlopende regeringen van Moldavië zijn er tot nu toe niet in geslaagd tot overeenstemming te komen met president Smirnov. Eindeloze onderhandelingen over een federatie, een confederatie, opsplitsing van het land tussen Oekraïne en Roemenië en andere varianten hebben tot op heden nergens toe geleid. Een vijfpartijenoverleg, waar ook Oekraïne, Rusland en Roemenië bij zijn betrokken, is eveneens zonder resultaat gebleven. De bemiddeling van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) is vruchteloos gebleven, ook vorig jaar, toen Nederland, dat Moldavië tot prioriteit had uitgeroepen, het voorzitterschap bekleedde.

Uritu gelooft niet dat er een oplossing komt zolang Smirnov de touwtjes in Tiraspol in handen heeft. ,,Ik geloof zelfs dat Smirnov heel blij zou zijn als hij Moldavië zou kunnen uitlokken tot geweld'', zegt de mensenrechtenactivist. ,,Dan kunnen ze klagen bij de internationale gemeenschap en Moskou om militaire steun vragen.'' In Transnistrië zijn ondanks tal van beloften tot terugtrekking nog zo'n 1.300 Russische militairen gelegerd.

Uritu's vrees leek de afgelopen weken bewaarheid te worden. Smirnov zag een enorme militaire dreiging aan de overkant van de rivier en mobiliseerde volgens de berichten voor korte tijd zijn strijdkrachten. Russische tanks zouden strategische posities in Tiraspol hebben ingenomen. Maar het gebruik van geweld door Moldavië is ,,uitgesloten'', zegt de Moldavische minister van Reïntegratie, Vasili Sova: ,,Ons ministerie van Defensie heeft juist alle zomermanoeuvres afgelast om te voorkomen dat Tiraspol ons verwijten kan maken.'' Smirnov is hysterisch, zegt hij. ,,Hij maakt zijn eigen mensen bang, mobiliseert, graaft loopgraven. Ik ben ervan overtuigd dat hij zit te wachten tot er iets gebeurt, een klein gevecht, een beperkt incident. Dat zou hem de kans bieden zich in te graven. Maar ik kan u verzekeren dat wij hem die kans nooit zullen bieden.''

Zolang het schoolconflict voortduurt, zal de Moldavische regering niet deelnemen aan het vijfpartijenoverleg. Niettemin hoopt Sova in september een internationale conferentie te organiseren waarin alle problemen in één keer kunnen worden opgelost. ,,We hopen dan de basisgaranties voor vrede en veiligheid vast te kunnen stellen'', zegt de minister. ,,En we hopen ook de toekomstige Moldavische staat in de steigers te kunnen zetten. Voor de Linkeroever [Transnistrië] zal een speciale positie worden gecreëerd. Dat deel van Moldavië heeft het volledige recht om te bestaan, om te werken en te leven, zij het binnen de grenzen van dit land.''

Maar dergelijke oplossingen zijn aan Valeri Litskaj niet besteed. Nooit zal hij kunnen leven onder de autoriteit van Chisinau, hoeveel autonomie zijn Transnistrië ook binnen Moldavië krijgt aangeboden. Als een toekomst in Oekraïne er dan niet inzit, dan moet er maar eens naar elders worden gekeken, vindt hij, naar Servië en Montenegro bijvoorbeeld. ,,Dat is een heel goed voorbeeld van een staat die ons voor ogen staat. Twee delen van een land die redelijk onafhankelijk zijn, maar een gemeenschappelijke topstructuur hebben.'' Dat de unie Servië en Montenegro nooit heeft gefunctioneerd en op het punt staat uiteen te vallen, lijkt hem niet te deren. ,,We zouden ook naar het voorstel van Kofi Annan voor Cyprus kunnen kijken'', gaat hij verder. ,,Zo'n soort model zouden we hier graag ingevoerd zien.'' Dat plan van de secretaris-generaal van de VN werd een paar maanden geleden door het Griekse deel van het eiland naar de prullenbak verwezen.

Als de mobilisatie in Transnistrië ter sprake komt, rolt er een vette lach over de lippen van de minister. ,,Van hysterie is hier geen sprake'', zegt Litskaj. ,,Kijk om u heen. U zult nergens militairen zien. Dat is allemaal propaganda. Dit is de Kaukasus niet. Misschien kijken ze in Chisinau naar de mogelijkheid van een gewapend conflict, maar de Russische vredesmacht zal dat nooit laten gebeuren.''

Van grootscheepse mobilisatie is inderdaad geen sprake in Transnistrië. De enige zichtbare militairen staan aan de grens, op het eerste gezicht niet al te zwaar bewapend. Ze controleren registratieformuliertjes en vegen zich het zweet van het hoofd onder de hete zon op hun onbeschermde controlepost.