Het einde van een nieuwe politieke levenscyclus (Gerectificeerd)

De partij die de ideeën van Pim Fortuyn moet verwezenlijken, sleept zichzelf van de ene naar de andere crisis. Nu is er rust in de LPF-fractie, maar staat de vereniging door ruzie en geldproblemen weer op zijn kop. Hoe moet het verder met het gedachtegoed van de in 2002 vermoorde politicus?

FORTUYN, tikt de boekenverkoopster. Ze kijkt naar haar beeldscherm. Ze heeft er weinig vertrouwen in. ,,Er wordt nooit meer naar gevraagd', zegt ze, voordat ze de `enter'-knop indrukt. ,,Nee, zie je wel: allemaal nullen.' Ze rolt het scherm naar beneden. Er komen allemaal titels voorbij. Voor elke titel staat een nul – niet op voorraad. En bestellen doet ook niemand meer. Of toch: er staat een `1' voor De Verweesde Samenleving. Volgens zijn volgelingen het standaardwerk van Pim Fortuyn. ,,Die bestelling komen ze niet meer ophalen. Hij is van 2002.' In dat jaar, herinnert de boekenverkoopster zich, lagen vóór en na Fortuyns dood op 6 mei stapels boeken op de tafels. ,,Van Fortuyn, over Fortuyn – de meeste `van'.'

Wie het heeft over het gedachtegoed, erfgoed of ideeëngoed van de vermoorde politicus, heeft het over die stapels boeken. ,,Ik heb 52 boeken geschreven', zei Fortuyn graag. Hij zei het vaak al aan het begin van een kennismaking. De terugkerende thema's in die boeken, deel wetenschappelijk en deels een bundeling van de wekelijkse columns van Fortuyn in het tijdschrift Elsevier, beschouwen velen als zijn gedachtegoed. Fortuyn hamerde in zijn columns en zijn vele spreekbeurten in het land op een paar vaste onderwerpen. Er moest een einde komen aan vriendjespolitiek en ander regentesk gedrag. De bureaucratie moest worden ingedamd, vooral ten behoeve van ondernemers. Een sceptische houding tegenover Europa en de noodzaak van een strenger vreemdelingenbeleid waren twee andere stokpaardjes van de columnist en latere politicus. Buitenlandse media pikten alleen het `moslimthema' eruit: Fortuyn eiste dat moslims zich zouden aanpassen aan de westerse cultuur.

Hoe het met hem afliep, is bekend: Fortuyn werd eind 2001 lijsttrekker van twee partijen, een lokale en een landelijke, en daarna in de aanloop van de Tweede-Kamerverkiezingen van mei 2002 vermoord. Sindsdien vormt Leefbaar Rotterdam met CDA en VVD het college van Rotterdam. De LPF kwam met 26 leden in de Tweede Kamer. De partij nam deel aan het eerste kabinet-Balkenende. Na de val van dat kabinet, begin vorig jaar, zit de fractie er nog steeds, maar nu met acht leden in de Tweede Kamer.

Een wetenschappelijk bureau ontfermt zich namens de LPF over de 52 boeken van Fortuyn. ,,Wij beschouwen het als onze taak', zegt de voorzitter van dat bureau, Bert Snel, ,,om in al die geschriften een leidend beginsel te vinden, een samenhang. Pim mag het allemaal niet volledig uitgewerkt hebben, en zijn werk mist soms diepgang, maar het is de moeite van een studie waard.'

De voorzitter van het wetenschappelijk bureau vindt het ,,eigenlijk verbazingwekkend dat de partij nog bestaat'. Sinds in 2002 de 26 LPF'ers onvoorbereid, verongelijkt en verdeeld het parlement binnenstapten, viel de ene na de andere bestuurlijke crisis te noteren. Met als laatste dieptepunt, vorige week, het opstappen van drie van de vijf leden van het verenigingsbestuur. Om van hun schulden af te komen, wilden ze de rechter de partijvereniging failliet laten verklaren. Nog voordat de rechtbank de aanvraag afwees en zei dat ze eerst hun leden moesten raadplegen, hadden de drie bestuursleden al een nieuwe, identieke partijvereniging opgericht waarnaar ze zijn overgestapt. Nu zijn er twee LPF'en in plaats van géén.

De Lijst Pim Fortuyn lijkt daarmee niet erg succesvol bij het verwezenlijken van het gedachtegoed dat het wetenschappelijk bureau bestudeert. Maar de voorzitter heeft daar weinig problemen mee. Bert Snel: ,,Ook dít kabinet voert de uitgangspunten uit van Pim Fortuyn.' Fortuyn, níet de LPF, haalde bij de laatste verkiezingen 122 zetels, zeggen zijn aanhangers. Dat is het totaal aantal zetels van alle partijen die volgens hen in 2003 met `zijn' onderwerpen campagne voerden.

Maar waar de wetenschappelijk-bureauvoorzitter wel degelijk een erfgoed ziet, denken anderen daar anders over. Bijvoorbeeld Roel in 't Veld, lid van de raad van toezicht van de Pim Fortuyn Foundation, een stichting die zich zegt te ,,ontfermen over de essentie van de ideeën en drijfveren van Pim'. In 't Veld: ,,Zonder Fortuyn is het niets geworden.' Of Wim Couwenberg, oud-hoogleraar publiekrecht, die een boek schreef over de `Fortuyn-revolte': ,,De LPF heeft geen toekomst meer. Het is allemaal tamelijk gênant, met al die ouderwetse machtsspelletjes.' En Eduard Bomhoff, namens de LPF kort minister van Volksgezondheid in het eerste kabinet-Balkenende: ,,De LPF heeft weinig tot niets tot stand gebracht.'

Toch vinden ze alledrie dat het gedachtegoed niet zozeer ten onder is gegaan door falen van de partij, maar door de moord op de leider. ,,Simpelweg doordat de persoon en zijn ideeën onlosmakelijk in elkaar overvloeiden', redeneert Bomhoff. Couwenberg: ,,Voorheen was de persoon waarop je kon stemmen verpakt in een ideologie. Maar sinds Fortuyn is dat andersom. De strijd om de politieke beginselen is gestreden, waardoor de ideologische motivatie van de kiezer weg is gevallen.'

,,Het begin van een nieuwe politieke levenscyclus', noemt Couwenberg de Fortuyn-revolte. ,,En eigenlijk is PvdA-leider Wouter Bos de enige die daar iets van heeft geleerd. Hij heeft nieuwe politiek – zijn persoon – verpakt in een vertrouwde vorm – een oude politieke partij.'

Ook In 't Veld zegt: ,,Met Fortuyn waren stijl en inhoud één geworden. De naam van de ideologie was Fortuyn.' Tegenwoordig hoeft een politicus maar een stevig standpunt te hebben en dat bondig te formuleren en men spreekt al van de erfenis van Fortuyn. Er is volgens In 't Veld ,,een nieuwe flinksheid ontstaan in de agendering van problemen'. Dat andere partijen nu het hunne halen uit het gedachtegoed van de vermoorde politicus vindt hij niet meer dan logisch. ,,Fortuyn pikte links en rechts zijn waardeoordelen en standpunten bij elkaar. En dat dan over alle mogelijke onderwerpen die de burger bezighouden. Fortuyn was het bindweefsel. Het lintje om al die standpunten. Dus is het niet zo vreemd dat als die bindende factor wegvalt, partijen links en rechts weer wat van hun gading uit die erfenis halen.'

Is er dan misschien behoefte aan een nieuw lintje? Joost Eerdmans, alom beschouwd als het meest getalenteerde Kamerlid van de LPF, vindt van wel. Niet dat hij het ermee eens is dat zijn partij het gedachtegoed heeft verkwanseld. In zijn werkkamer hangt er op het prikbord een samenvatting van. ,,Geen vriendjespolitiek', dicteert hij, ,,no nonsense, ondernemersgezind, misbruik bestraffen, burgers aan de macht, harde aanpak, eurosceptisch, diervriendelijk, mensen afrekenen. Al die zaken agenderen wij. En daarmee zijn we de enigen die waken over zijn erfgoed.' Maar inderdaad, zegt Eerdmans: ,,Uit onderzoek blijkt dat vijftig procent van de mensen een nieuwe Pim willen.' Bert Snel, van het wetenschappelijk bureau, ziet hetzelfde: ,,De veenbrand is nog lang niet geblust. Er is nog heel veel onvrede in de samenleving.'

Die onvrede zal volgens Eerdmans ,,stellige overtuiging' bij de volgende verkiezingen goed zijn voor vijftien à twintig Kamerzetels. ,,Mei 2007 is het Uur U', weet Eerdmans. ,,De volgende klap is voor onze nieuwe politiek. Maar dan moeten we wel samen een vuist maken tegen de gevestigde orde. Met één Pim-achtige leider, hoewel die natuurlijk altijd second best zal zijn.' Eerdmans zelf? ,,Ik loop er niet voor weg.'

Hij zal concurrentie krijgen van ten minste één andere erfgenaam van Fortuyn. Deze maand kondigde fractieleider Ronald Sørensen van Leefbaar Rotterdam aan óók met een landelijke lijst te willen komen. Volgens Sørensen heeft de LPF het gedachtegoed van Fortuyn laten verzanden in loze compromissen. Sørensens `rechtse volkspartij' zou bij de Kamerverkiezingen van 2007 ,,klaar moeten staan', zei Sørensen in het weekblad Nieuwe Revu. Leefbaar Rotterdam-wethouder Marco Pastors moet de leider worden van die nieuwe partij.

Deze vrijdagmiddag ontmoeten Eerdmans, Pastors en diens collega-wethouder Marianne van den Anker elkaar in de Rotterdamse Brasserie Staal. Pastors en Van den Anker zien Eerdmans wel vaker. ,,Joost is het type politicus dat Pim bedoelde', zegt Pastors, die met zijn uitspraken over een allochtonenstop, de hoogte van minaretten en de dom makende invloed van de islam geldt als de lokale partij-ideoloog. ,,Eerdmans is een jonge hond, creatief en niet bang om het gevecht aan te gaan.'

Hetzelfde geldt voor Marco Pastors, vindt partijgenoot Sørensen: ,,Marco weet het nog niet, maar ik vind dat hij de capaciteiten heeft voor het lijsttrekkerschap.' Dat weet ik wel, zegt Pastors. ,,Het tekent de rol die ik nu heb.' Een jaar geleden schreef Pastors een tien kantjes tellend essay onder de titel ``Wat een Land!', waarin hij betoogt dat het een teken van kracht is om het belang van leiderschap te erkennen. ,,Leiderschap is sinds de jaren zestig een collectieve blinde vlek', zegt hij nu. ,,Mensen hebben behoefte aan een voorbeeld, aan iemand die hen inspireert. Maar dat idee is taboe verklaard. Het is verdwenen uit de westerse wereld. En vooral uit de politiek. Daar zitten alleen nog maar zetbazen. Maar als je geen echte leiders hebt dan gaat dat ten koste van de creativiteit. En van de snelheid. Dan krijg je stroperigheid.'

Is Pastors de bewaker van Fortuyns ideeëngoed? ,,Ik vind van wel', zegt Marianne van den Anker. ,,Een leider is iemand die perspectief biedt. En dat kan alleen als je een heldere boodschap hebt. Perspectief en helderheid: daar draait het om. En dat heeft Marco in zich.' Oud-LPF-minister Eduard Bomhoff, die nu in Maleisië een filiaal van een Australische universiteit leidt, is onder de indruk van Leefbaar Rotterdam. ,,In tegenstelling tot de LPF hebben ze er in Rotterdam iets moois van gemaakt. Pastors kan Pim de Tweede zijn. Zolang hij maar anti-regentesk is. Wanneer hij net als Fortuyn van Nederland een meritocratie wil maken, en een einde maakt aan die elkaar baantjes toespelende elite, dan doe ik weer mee.'

Pastors neemt de aanbeveling ,,in dank aan' en zegt: ,,Het gaat in de politiek om personen. Joost Eerdmans. Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders. Wouter Bos – maar dan in zijn gloriedagen. Mensen die als individu iets aan de orde durven stellen.' ,,Des Pims', noemt Eerdmans dat: elke compromisloze politicus die `zegt wat hij vindt en doet wat hij zegt' ziet hij als fortuynist. Eerdmans: ,,Hirsi Ali, Wilders en ook Verdonk – haar asielbeleid is echt het effect van Pim Fortuyn.'

VVD-fractievoorzitter Van Aartsen heeft voorgesteld de LPF op te heffen: Fortuyns agenda zou in betere handen zijn bij `zijn' VVD. Eerdmans: ,,Van Aartsen heeft alles van Pim gelezen. Nu denkt hij dat hij de nieuwe Fortuyn is.' Ook zou Van Aartsen sommige LPF'ers willen inlijven, zoals Eerdmans. Maar die bezweert met grote ogen: ,,Nooit en nooit zal ik me aansluiten bij een partij uit de oude politiek. Alleen bij een nieuwe, echt fortuynistische partij.' Zoals de partij van Sørensen en Pastors? ,,Zolang we maar niet met allerlei partijen komen die elkaar bevechten op wie het meest fortuynistisch is.'

Aan wat Fortuyn hun intellectueel heeft nagelaten, twijfelen Eerdmans noch Pastors. ,,Het los van ideologie oplossen van problemen', is volgens de Rotterdamse wethouder de belangrijkste les. Die erfenis heeft de LPF ,,in ieder geval verkwanseld', vindt Pastors: ,,Het is een zootje. Het lukt die partij zelfs niet eens om failliet te gaan.' Vandaar die nieuwe rechtse volkspartij. ,,Zodat de mensen weten dat er een alternatief is. Want daar is vraag naar. Nog steeds.'

Met medewerking van Gretha Pama

Rectificatie

Beeld Fortuyn

Het onderschrift van de foto bij het artikel Het einde van een nieuwe politieke levenscyclus (23 augustus, pagina 2) vermeldt dat het in opdracht van Harry Mens gemaakte beeld van Pim Fortuyn nooit is geplaatst. Het beeld staat in de tuin van het Rotterdamse huis waar de politicus tot zijn dood woonde.