De achterdeur van Polen zit dicht

Grote delen van Polen profiteren van het Poolse lidmaatschap van de Europese Unie: de grenzen zijn open en West-Europeanen komen. Alleen in het oosten van het land lijken alle deuren te zijn gesloten. Het lokale zakenleven klaagt.

Natuurlijk, roept Olga Urbanska uit. De vraag was of Oekraïne lid moet worden van de Europese Unie. Het Poolse omaatje vindt het maar een rare vraag. ,,Oekraïne staat zo dicht bij ons, alleen al wat betreft taal'', zegt ze. ,,En ze hebben er bigos.'' Bigos, een ratjetoe van zuurkool en vlees, is Polens nationale gerecht.

In Wola Uhruska hebben ze uitzicht op Oekraïne. Nog geen tweehonderd meter naast het dorpje stroomt de Bug, de rivier die de grens vormt tussen Polen en Oekraïne. Tot voor kort konden de bewoners uit beide landen makkelijk heen en weer reizen. Maar sinds 1 mei is dit de nieuwe oostgrens van de Europese Unie. Op last van Brussel is een visumregime ingevoerd en is de grensbewaking aangescherpt. Het tweede IJzeren Gordijn, zoals de grens al is genoemd, heeft het leven van de grensbewoners op z'n kop gezet.

,,De handel met onze buurlanden is dood'', zegt Waldemar Zakrzewski, ambtenaar in Wlodawa, een dorpje bij het drielandenpunt van Polen, Wit-Rusland en Oekraïne, dertig kilometer ten noorden van Wola Uhruska. ,,De bedrijvigheid is met driekwart afgenomen.'' Veel daarvan was illegaal, zegt Zakrzewski: de smokkel van sigaretten en wodka. Maar ook legale ondernemers zijn bezorgd. ,,Veel ondernemers hier vrezen voor een verslechtering van hun zaak'', zegt Krzysztof Palka, die in computers en verwarmingsinstallaties zit. Palka zelf neemt het zekere voor het onzekere en heeft zijn hoop helemaal gevestigd op het westen, op Ierland, waar hij een handeltje wil beginnen. Het oosten is uit zijn plannen geschrapt.

In het westen van Polen worden intussen volop de vruchten van de uitbreiding geplukt. Deze zomer konden daar beduidend meer West-Europese toeristen worden waargenomen dan in voorgaande jaren. Door het verdwijnen van grenscontroles is Polen populairder als vakantieland geworden. Duitsland doet sinds 1 mei massaal boodschappen in Polen. De lange rijen aan de Duitse grens zijn verdwenen. Nu staan de rijen aan de oostgrens.

Polen en Oekraïne zijn van oudsher nauw met elkaar verbonden. Het westen van het huidige Oekraïne was vroeger Pools grondgebied. Na de oorlog pakte Stalin het van Polen af en werd het toegevoegd aan de Sovjet-Unie. Dit had in twee richtingen grote volksverhuizingen tot gevolg. Maar vandaag de dag kunnen nog steeds Oekraïeners in Polen worden gevonden, en vice versa. De vader en moeder van omaatje Olga waren Oekraïeners. Een deel van haar familie woont aan de overkant van de grensrivier Bug, vertelt ze.

Lokale houtsnijder Czeslaw Szczech heeft daar ook nog vrienden en klanten. In een kerk vlak over de grens, in de Oekraïense stad Kovel, staat een door hem met de hand gesneden doopvont. ,,We hebben ons niet aangesloten bij de EU om een muur te bouwen'', zegt de houtsnijder. ,,We zitten in de EU omdat we geloven in vrijheid.'' Op een van zijn werken velt Lech Walesa een draak. De kop van de draak stelt Stalin voor.

Binnen de EU heeft Polen zich meteen ontpopt als pleitbezorger voor een warme band met Oekraïne. De teleurstelling was dan ook groot toen de Oekraïense president Leonid Koetsjma begin juli volledig bot ving bij Europese leiders, die het nog te vroeg vonden voor een speciale relatie. Vooral het ontbreken van politieke vrijheid in Oekraïne is de EU een doorn in het oog.

De Poolse diplomatie onderschrijft de kritiek, maar vreest dat het buurland onder sterke Russische invloed zal raken als het niet snel door de EU wordt omarmd. Eind vorige maand bleek die vrees niet zonder grond: de Oekraïense president schrapte toen het lidmaatschap van de EU en van de NAVO als officiële doelstellingen en gaf de aftrap voor een meer pro-Russisch beleid.

Ook de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko reageert stekelig op de uitbreiding van de EU tot aan zijn voordeur. Het verschil met Koetsjma is dat Loekasjenko al maanden actief meehelpt bij het om zeep helpen van de handel met Polen.

Eerder deze maand nog werd voor 2 miljoen dollar aan vlees van een Poolse importeur geconfisqueerd door de Wit-Russische autoriteiten. Het Poolse bedrijf kreeg bovendien een boete opgelegd van 6 miljoen dollar – het bedrijf is 5 miljoen dollar waard – omdat het de douaneregels zou hebben geschonden. In Polen heerst ongeloof over de affaire.

Loekasjenko richt zijn pijlen ook op zijn eigen mensen. ,,Hij heeft het voor de Wit-Russen bijna onbetaalbaar gemaakt om nog de grens over te gaan'', zegt Grzegorz Gluszczynski, die in Slawatycze, zestig kilometer ten noorden van Wola Uhruska, langs de weg staat met producten die in Wit-Rusland moeilijk te krijgen zijn, zoals zonnebloemolie, tomaten, druiven en pinda's.

Wie de Europese Unie in wil heeft als autoverzekering een zogenoemde groene kaart nodig. In Polen kost die kaart 35 euro, in Wit-Rusland is de kaart twee keer zo duur gemaakt. De Wit-Russische autoriteiten hebben bovendien beperkingen opgelegd op de invoer van spullen uit Polen. Wie meer dan vijf kilo bij zich heeft, moet fors bijbetalen.

In Slawatycze is de verkoop van tv's en koelkasten aan Wit-Russen door alle beperkingen gekelderd. De verkoop van worsten en chips in de lokale supermarkt keldert mee. ,,We hadden veel klanten uit Wit-Rusland in de winkel'', zegt Elzbieta, die in de supermarkt achter de kassa staat. ,,Nu is het heel stil.''