Zal de geschiedenis zich herhalen?

Veel commentatoren verwelkomden het economisch wonder. Maar de stemming sloeg om. De aandelenkoersen daalden, bedrijven gingen failliet. Toen leken de consumentenbestedingen uitkomst te bieden. Tot de kredietstroom opdroogde.

De loop der gebeurtenissen zal sommige lezers bekend voorkomen. Toch zal ik hem nog eens de revue laten passeren terwille van hen die hem niet kennen. De economie was verscheidene jaren in rap tempo gegroeid. Vanuit het buitenland stroomden de beleggingen binnen, aangelokt door de vooruitzichten op hoge rendementen op de aandelenmarkt. De toevloed van buitenlands kapitaal maakte het tekort op de handelsbalans ongedaan. Er was sprake van een investeringshausse. Veel commentatoren verwelkomden het `economisch wonder'.

Maar plotseling sloeg de stemming om. De aandelenmarkt stortte in, de waarde van de munt daalde en het bedrijfsleven zuchtte onder het gewicht van buitensporige schulden. Diverse vooraanstaande bedrijven gingen failliet. De corruptie werd aan de kaak gesteld en de regering beloofde een grote schoonmaak.

Toen het ergste voorbij was, hadden de banken nog steeds genoeg kapitaal achter de hand en waren zij bereid kredieten te verstrekken. Maar de meeste bedrijven wilden niet meer lenen. Door de instorting van de investeringen dreigde een economische inzinking en de beleidsmakers vroegen zich vertwijfeld af waar de groei vandaan moest komen. Zij kwamen met een briljant plan: de consumentenuitgaven zouden de kar moeten trekken. Bevrijd van de traditionele beperkingen op kredieten en geholpen door de lage rentestand leenden de huishoudens zich suf. Binnen een tijdsbestek van vijf jaar klom de schuld van de huishoudens van zo'n 50 procent naar 70 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Een groot deel van deze stijging werd veroorzaakt door een toename van de hypotheekverstrekkingen. De huizenprijzen rezen de pan uit.

Het kredietaanbod werd vergemakkelijkt door de snelle groei van de markt voor securitisaties, die een schijnbaar onstilbare honger aan de dag legde naar effecten met onder meer hypotheken als onderpand. De verstrekkers van consumentenkredieten maakten recordwinsten bekend. De toonaangevende creditcardfirma van het land haalde bijvoorbeeld een rendement op zijn aandelenkapitaal van 30 procent.

De groei van de consumentenkredieten droegen eraan bij dat een economische recessie uitbleef. Maar zou die groei aanhouden? Sommigen betoogden dat dat niet het geval kon zijn, maar zij werden genegeerd. De meeste mensen geloofden dat het herstel duurzaam was. ,,De macro-economische indicatoren'', zo schreef het Internationaal Monetair Fonds in zijn rapport over het land, ,,duiden niet op het ontbreken van een gezonde financiële basis.'' Daaraan werd toegevoegd dat ,,alleen een sterke stijging van de rente zou leiden tot hogere percentages oninbare leningen''.

Wat is er toen gebeurd? Dat kan ik u met een ongebruikelijk hoge mate aan zekerheid zeggen.

Na diverse jaren van snelle groei van de kredieten, begonnen de oninbare leningen toe te nemen. Dat was niet verrassend, omdat tijdens de hausse vrijwel iedereen krediet kon krijgen. De autoriteiten schrokken echter. Gezaghebbende figuren van de regering en het bankwezen onderhielden het publiek over de gevaren van consumentenkredieten en het kwaad van de speculatie. Uiteindelijk grepen de toezichthouders in om het tempo van de kredietverstrekking terug te dringen.

Veel debiteuren losten oude leningen af met nieuwe leningen van andere kredietverstrekkers. Toen deze ketting werd verbroken, bleven steeds meer debiteuren in gebreke. De oninbare leningen stegen explosief. De kredietmaatschappijen leden verliezen die de winsten van de bloeiperiode overtroffen. Een toonaangevende creditcardfirma ging failliet en moest ten koste van miljarden dollars worden gered.

Een kredietcrisis was het gevolg. De markt voor consumentenkrediet droogde op. De criteria om in aanmerking te komen voor kredieten werden veel strenger. Ook de banken legden de lat veel hoger. De huishoudens, die tijdens de hausse nauwelijks hadden gespaard, haastten zich nu om op hun leningen te bezuinigen. De consumentenbestedingen namen af. Hoewel de rente daalde, zakte de economie weg in een recessie.

Een commissie moest onderzoek doen naar de oorzaken van de crisis. De commissie kwam tot de conclusie dat het kredietdebacle het gevolg was van het roekeloze gedrag van zowel crediteuren als debiteuren. Maar zij verweet de autoriteiten ook er niet in geslaagd te zijn de kredietgroei in de gaten te houden en uitte kritiek op ,,het extreme overheidsbeleid om de binnenlandse vraag te stimuleren'' middels consumentenkredieten. Enigszins naïef bepleit het rapport ook dat er een systeem moet komen dat bij een volgende crisis vroegtijdig alarm slaat.

U zult het fijn vinden te horen dat dit verhaal goed afloopt. De stijgende vraag naar exportproducten, die meer dan 50 procent van het bruto binnenlands product voor hun rekening namen, compenseerde de gevolgen van de dalende consumentenvraag.

,,Wat?'' zal de oplettende lezer zich afvragen. ,,Exportproducten die de helft van het bbp voor hun rekening nemen? Dan gaat dit verhaal niet over de economie van Engeland of de Verenigde Staten.''

Dat klopt. Ik heb het over de bloeiperiode van de Zuid-Koreaanse consumentenkredieten, die plaatsvond tussen 1997 en 2003. Een paar weken geleden publiceerde de Koreaanse onderzoekscommissie haar rapport over het uiteenspatten van de kredietzeepbel in 2003. Dat rapport kritiseerde de autoriteiten wegens het in het leven roepen van een kredietzeepbel teneinde de nadelige gevolgen van de Aziatische crisis te verzachten.

De recente financiële geschiedenis van Zuid-Korea is opmerkelijk, omdat dit de eerste keer was dat welbewust werd aangestuurd op een bloei van de consumentenkredieten om een industriële inzinking te compenseren. Het experiment werd een paar jaar later herhaald, toen de Amerikaanse autoriteiten na afloop van de technologiehausse hun eigen kredietzeepbel schiepen. Het Koreaanse experiment liep verkeerd af omdat de kredietgroei uit de hand liep. De Koreanen waren echter in staat zich door de export uit de problemen te werken. Die ontsnappingsroute staat niet open voor de Verenigde Staten, want de Amerikaanse export bedraagt minder dan 10 procent van het bbp.

Marx schreef ooit dat ,,de geschiedenis zich telkens weer herhaalt, de eerste keer als tragedie, de tweede keer als farce''. Wellicht is die volgorde precies andersom. Als de Amerikaanse krediethausse net zoals die van Zuid-Korea eindigt, zullen de repercussies veel ernstiger zijn. In dat geval zal de Aziatische farce gevolgd worden door een westerse tragedie.

Copyright: Breaking views. Vertaling: Menno Grootveld