Mugabe als de bewierookte bouwer

Het westen blijft president Mugabe zien als leider van een schurkenstaat die aan het einde van zijn rit alles vernielt. Dat is een groot misverstand, zegt professor Raftopoulos in Zimbabwe.

Voor wie af en toe over mensenrechtenschendingen en economische chaos leest in Zimbabwe, blijven het verwarrende berichten. Hoe bestaat het dat president Mugabe, die wereldwijd verantwoordelijk wordt gehouden voor het bankroet van zijn land, staande ovaties krijgt op internationale bijeenkomsten als de VN-top in Johannesburg twee jaar geleden?

Hoe kan het dat de populariteit van diezelfde president de afgelopen vijf jaar is verdubbeld volgens onafhankelijk onderzoek? Hoe is het mogelijk dat landen als Zuid-Afrika en Mozambique zich met hand en tand verzetten tegen internationale sancties tegen Zimbabwe, als ze zelf evengoed te lijden hebben onder de financiële neergang van hun buurland?

De logica daarachter reikt volgens politicoloog Brian Raftopoulos van de Universiteit van Zimbabwe verder dan Afrikaanse vriendjespolitiek. Om zijn theorie te begrijpen is het volgens de professor hoog tijd om een hardnekkig misverstand uit de weg te ruimen dat populair is onder westerse regeringsleiders en mensenrechtenorganisaties.

,,Het Westen blijft president Mugabe zien als de leider van een schurkenstaat die aan het einde van zijn rit alles vernielt wat hij op zijn weg tegenkomt. Mijn analyse beweert het tegenovergestelde. Mugabe is bezig met een bouwproject dat zijn voltooiing nadert en dat door de hele Derde Wereld wordt goedgekeurd.''

Het project waar Raftopoulos over spreekt rijdt in de hoofdstad Harare rond in de duurste auto's, bouwt villa's aan de rand van de stad, boekt miljoenenwinsten op de aandelenbeurs. Het is het project dat 24 jaar geleden is gestart toen Zimbabwe onafhankelijk werd en aan deze kant van de wereld ook wel Black Economic Empowerment heet. Het is de creatie van een zwarte bourgeoisie die dankzij ultralinkse retoriek kan rekenen op brede steun, niet alleen in Afrika, maar ook onder zwarte Amerikanen of Europese anti-globalisten.

Wekelijks verwoordt president Mugabe voor die groeperingen het gevoel van machteloosheid in een wereld die volgens hem vanuit Washington en Londen wordt geregeerd. De oorlog in Irak komt steeds weer terug in de toespraken van de Zimbabweaanse president. Niet alleen de soevereiniteit van de landen in het Midden-Oosten loopt volgens hem gevaar, maar die van alle ontwikkelingslanden. ,,De VS en Groot-Brittannië vormen een ernstige bedreiging van onze stabiliteit'', zei hij vorige week nog ten overstaan van zijn generaals en bevelhebbers.

Mugabe gaat ook tekeer tegen de dogma's van het Internationaal Monetair Fonds en Wereldbank die ontwikkelingslanden dwingen hun markten te openen voor buitenlandse handel. Niet alleen in Zimbabwe leidde dat midden jaren negentig tot ineenstorting van de lokale economie, ook in andere Afrikaanse landen en in Zuid-Oost-Azië.

,,Hij raakt daarmee een hele gevoelige snaar'', zegt Raftopoulos. ,,Het ongenoegen over de westerse arrogantie is in dit deel van de wereld zo groot dat veel landen bereid zijn de mensenrechtenschendingen door de vingers te zien waar Mugabe zich zelf aan schuldig maakt.''

De zwakte van de oppositie in Zimbabwe schuilt volgens de hoogleraar in het onvermogen om op de retoriek een krachtig antwoord te geven. De Beweging van Democratische Verandering van Morgan Tsvangirai ontleent zijn bestaansrecht enkel aan de verontwaardiging over de politieke repressie in Zimbabwe. In haar economische beleidsstukken geeft de partij echter geen antwoord op de vraag hoe Zimbabwe kan worden beschermd tegen de klappen van de vrije markt. Ten onrechte vergelijkt de oppositie in Zimbabwe volgens Raftopoulos het gevecht met de Zimbabweaanse regering met de strijd tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. ,,Het blanke regime had al die tijd geen enkele internationale steun. Mugabe heeft die steun wel, zeker in de eigen regio.''

De Zuid-Afrikaanse hoogleraar Patrick Bond beschrijft in zijn boek Zimbabwe's Plunge de holheid achter Mugabe's retoriek. ,,Hij praat links en handelt rechts'', schrijft hij. Juist de leden van de regeringspartij Zanu-PF hebben midden jaren negentig miljoenen verdiend aan de economische hervormingen die door het IMF en Wereldbank werden opgelegd. Ze werden aandeelhouders in de hotels die in de grote steden werden gebouwd. Ze gingen overeenkomsten aan met de blanke mijnbedrijven.

Dezelfde politici hebben ook geprofiteerd van het landhervormingsbeleid dat de blanke boeren de afgelopen vier jaar dwong zonder compensatie hun land af te staan. Op het spreekgestoelte noemde Mugabe dat: het rechtzetten van de koloniale geschiedenis. En: steun aan de zwarte landlozen in Zimbabwe. In werkelijkheid werden de boerderijen verdeeld onder de partijgetrouwen.

Of het Mugabe's bouwproject op lange termijn succesvol is, wordt door politicoloog Brian Raftopoulos betwijfeld. ,,Het beleid holt tegelijkertijd de infrastructuur uit die voor het welslagen van dit project nodig is.'', zegt hij. ,,De gezondheidszorg, het onderwijs, en ook de landbouw zijn door de zelfverrijking ingestort. Ik zie niet in hoe dit beleid duurzaam kan zijn.''