Lezer moet klimmen

De scholen beginnen weer. Pieter Steinz hervat zijn serie over thema's in de wereldliteratuur met schoolboeken in het algemeen en Bordewijks Bint in het bijzonder.

In de beroemdste anekdote over Nescio (J.H.F. Grönloh) betitelt de oude schrijver een van de romans van zijn collega Bordewijk als `een onboek'. Zijn vrouw reageert daarop met de woorden `Nee pappie, dat moet je nou niet zeggen. Het pakt je toch wel aan...' Waarop Nescio antwoordt: `Ja, dat doet de cholera ook.'

De Parool-columnist Simon Carmiggelt, die het bovenstaande in 1956 noteerde, vertelt er niet bij welke titel ter sprake kwam. Maar het moet wel haast Bint geweest zijn, de derde van de drie korte romans die F.Bordewijk (1884-1965) publiceerde in het begin van de jaren dertig. Onder invloed van het Duitse expressionisme (met zijn voorliefde voor grotesken) en de literatuurkritieken van Theo van Doesburg (`Geen gebabbel!') ontwikkelde Bordewijk een strakke, sobere stijl die vaak is omschreven als het literaire equivalent van gewapend beton. En het is in Bint dat die het best tot zijn recht komt. De `roman van een zender' (zoals de ondertitel luidde) gaat immers over een rector die houdt `van weinig woorden' en die zich verzet tegen de prostitutie van de taal: `Wij moeten de spreekwoordelijke wijdlopigheid van de Nederlander bekampen, logenstraffen [...] Mijn buurman heeft een grammofoon met jazzplaten, negerjazz. Ik luister altijd. Het is niet mooi, het is meer. Het is hortend, verscheurd, oer. Zo moet onze taal wezen.'

Bint houdt er ook nog andere ideeën op na, vooral op het gebied van orde en tucht. `Ik maal niet om de psyche van een kind', beweert hij. De leerlingen op zijn school worden gedrild in `het oude systeem van macht en vrees'; alleen dan kunnen ze gekweekt worden tot maatschappelijke reuzen. Zijn docentencorps moet dus streng en ontoegeeflijk zijn, `de meester mag niet dalen, de scholier moet klimmen'.

Erg succesrijk is Bints systeem niet. De stalen tucht heeft geleid tot leegloop, de wethouder mort, en na de zelfmoord van een hardvochtig behandelde leerling breekt zelfs een opstand uit die er op termijn voor zorgt dat Bint zijn school verlaat. `Bint was zwakker dan zijn systeem geweest', bedenkt de hoofdpersoon van de roman, De Bree. Maar dat neemt niet weg dat hij zijn rector blijft verafgoden; na een jaar als invaller tekent hij bij, om Bints favoriete klas – bijgenaamd De Hel – tot het eindexamen te begeleiden.

Er zijn critici geweest die in Bint de verheerlijking van een fascistoïde wereldbeeld zagen; en inderdaad, de dictatoriale rector is een Hitler op aardappelformaat en De Bree is zijn willige beul. Maar beiden worden bepaald onsympathiek afgeschilderd, terwijl het systeem (`Zij die tucht leerden, konden tuchtigen later') gedoemd is. Het lijkt er eerder op dat Bordewijk wilde waarschuwen voor de totalitaire tendensen die hij om zich heen zag. Vijftien jaar na Bint vatte hij zijn oeuvre dan ook als volgt samen: `Een ondeugd of de overdrijving van een deugd voert uiteindelijk naar de ondergang.'

Bint is vóór alles een satire, waarin de overdrijving hoogtij viert. Vanaf de eerste, kernachtige zin (`De Bree zijn denken was hoekig en nors') is alles extreem: de stijl, de namen (`Peert – Punselie – Bolmikolke – Klotterbooke'), de beschrijvingen van de groteske gebitten van de personages. Vooral in de eerste hoofdstukken, waarin De Bree met harde hand huishoudt in De Hel, werkt dat op de lachspieren – bij iedere herlezing weer sterker, hoewel ik me kan voorstellen dat er ook lezers zijn die op den duur murw worden van Bordewijks mokerslagen. Gelukkig is Bint precies kort genoeg, minder dan tachtig bladzijden. In zijn inmiddels veel beroemdere roman Karakter uit 1938 heeft Bordewijk gas teruggenomen. Dat boek is veel `gewoner' en als roman misschien ook wel geslaagder. Bint was Bordewijks aardverschuiving, een schok in de Nederlandse literatuur, die in de jaren dertig vooral gekenmerkt werd door psychologische huiskamerromans. En zoals Bint al zei: `Aardbeving is meestal bergvorming, en ons ontzag gaat naar de bergen.'

Reacties: steinz@nrc.nl

F. Bordewijk: `Bint' (uitg. Nijgh & Van Ditmar).

Volgende week in `Lees mee met NRC': zee- en scheepsverhalen.

Besproken boek: `The Old Man and the Sea' van Ernest Hemingway.