Kinderen krijgen brood, bed en bad

Met de opvang van probleemkinderen valt ,,een goede boterham te verdienen''. Maar toezicht op de particuliere instellingen ontbreekt. ,,Je hebt hele goeie en je hebt beunhazen.''

De kozijnen van opvanghuis De Warande in de bossen bij Maarsbergen zitten strak in de gele lak. Het hele gebouw ruikt naar verf en is schoon. Daan (18) krabt verf van de vensterbank. Huismeester Frans geeft aanwijzingen. Danny (16) dweilt intussen de gang, Dave (16) heeft de plinten schoongemaakt en maait nu het gras. Patric (14) heeft de douche gesopt. De twaalf bewoners, jongens tussen de 12 en 18 jaar, knappen het pand op onder begeleiding van de groepsleider of de huismeester. Het is hun dagprogramma. Ze zijn licht verstandelijk gehandicapt en hebben gedragsproblemen of psychische stoornissen. Ze hebben baat bij een strakke structuur, zegt directeur Gerard Hubers. Ze vinden het prima. Dave: ,,We maken altijd effe schoon na het ontbijt, het hoort erbij.''

De Warande is een particuliere instelling. Net als opvanghuis Difference in Haaksbergen (Overijssel). In Difference was de zorg ,,ver onder de maat'', bleek eind vorige week uit een gezamenlijk rapport van de Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie voor de Gezondheidzorg. De twaalf jongeren met een licht verstandelijke handicap die er verbleven, zijn inmiddels op andere plekken ondergebracht. Staatssecretaris Ross (Welzijn) beloofde na de problemen in Difference een inventarisatie van de particuliere sector.

Er is geen enkel overzicht van de particuliere instellingen in Nederland. Uit een rondgang langs Bureau's Jeugdzorg in verschillende provincies en instellingen voor (licht) gehandicapte kinderen blijkt dat het er tientallen zijn. Daarnaast zijn er nog tussen de 120 en 150 opvanghuizen die worden beheerd door de ouders - een schatting van de Federatie van Ouderinitiatieven. Exacte aantallen zijn ook moeilijk te geven omdat veel instellingen nog maar kort bestaan - Difference werd vorig jaar opgericht - en er steeds nieuwe bijkomen.

Behalve een overzicht ontbreekt ook elk toezicht. De Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie voor de Gezondheidszorg controleren niet de kwaliteit van de opvang bij de particuliere instellingen. Zo kon het gebeuren dat de kinderen in opvanghuis Difference niet naar buiten konden, geen dagprogramma hadden en de hele dag voor de televisie hingen. Ze kregen een patatje als avondmaaltijd bij gebrek aan geld en aan een kok. Ook zouden ze zijn geslagen. ,,Het gebrek aan kwaliteitseisen is een gat in de wet'', zegt Martin Dirksen, directeur Bureau Jeugdzorg Overijssel. ,,En mensen stappen in dat gat.''

Dat gat bestaat bij gratie van het grote gebrek aan plaatsen in de reguliere jeugdzorg, zegt Dirksen. Ook Dirksen plaatst ,,een heel enkele keer'' een kind in een particuliere instelling omdat er nergens plaats is. ,,Uit wanhoop.'' Zijn collega's van andere Bureau's Jeugdzorg zeggen hetzelfde. Monica Koning, directeur beleid van Bureau Jeugdzorg Eindhoven: ,,We worstelen ermee. Maar als we moeten kiezen tussen een bankje in het park en een particuliere instelling is de keuze snel gemaakt.'' Suzanne Groenbos van de William Schrikker Groep in Amsterdam, een gezinsvoogdij-instelling voor kinderen met een handicap én gedragsproblemen: ,,Het is wel triest - deze kinderen hebben meer zorg nodig en krijgen minder.''

Bart Groeneweg, directeur van Bureau Jeugdzorg Zuid-Holland plaatste afgelopen tijd drie kinderen in Difference. ,,Er is een schreeuwend tekort aan zeer intensieve 24-uurszorg, zoals bijvoorbeeld in Glenn Mills in Wezep. Bureau's Jeugdzorg uit de Randstad zijn hofleveranciers voor dergelijke instellingen. Ze waren er wel maar zijn verdwenen. De zorg moest allemaal ambulant, de ouders moesten hun verantwoordelijkheid kunnen nemen. En dat is goed, maar voor een kleine groep werkt dat niet.''

Het gebrek aan toezicht betekent niet dat alle particuliere instellingen slecht zijn. Integendeel, zegt Suzanne Groenbos. ,,Er zijn hele grote verschillen. Het merendeel is kwalitatief goed, is mijn indruk.'' Over de ouderinitiatieven horen we vrijwel geen klachten, zegt jurist Jolande van Zandbergen van de Federatie van Ouderinitiatieven. ,,De ouders zitten er bovenop. Ik ken de verhalen over wantoestanden in particuliere instellingen, maar ik hoor dezelfde verhalen over reguliere instellingen.''

Een deel van de particuliere instellingen wordt opgezet door hulpverleners die zich niet meer thuis voelen in een reguliere instelling. ,,Ze denken: `dat kan ik zelf beter'', zegt Cees Wierda, directeur Bureau Jeugdzorg Drenthe. ,,We hadden hier een hele leuke club die opzienbarende programma's bedacht voor jongens die nergens meer terecht konden. Daar bracht ik graag een jongen naar toe. Maar je hebt ook beunhazen die er in deze tijden een aardige boterham in zien en dan is het oppassen.''

Wij maken regelmatig gebruik van particuliere instellingen, zegt directeur Peter Jansen van OZC Amstelmonde een instelling voor licht verstandelijk gehandicapte en gedragsgestoorde kinderen. Hij vindt de kwaliteit over het algemeen heel redelijk. ,,Het is geen behandelplaats. Ik noem het bad, brood en bed. Meer moet je niet verwachten. Meestal is het voor korte duur, om een crisisperiode te overbruggen.''

Voor instellingen voor gehandicapte kinderen is relatief makkelijk om een kind in een particuliere instelling te plaatsen. Ze hebben daarvoor een extra budget, in tegenstelling tot een Bureau Jeugdzorg (niet-gehandicapte probleemkinderen). Gehandicapte kinderen hebben de mogelijkheid te kiezen voor een zogenoemd persoonsgebonden budget (pgb): geld (maximaal 300 euro per dag voor zeer intensieve zorg) waarmee ze zelf zorg kunnen inkopen. Bij een particuliere instelling bijvoorbeeld.

In het televisieprogramma Netwerk, dat de wantoestanden in Difference naar buiten bracht, werd gesuggereerd dat instellingen voor gehandicapte kinderen geld overhouden als ze een kind in een particuliere instelling onderbrengen. Het pgb is hoger dan het bedrag dat ze voor het kind aan de particuliere instelling betalen. Jansen geeft toe dat hij minder betaalt - tussen de 130 en 150 euro per kind per dag - dan hij ontvangt. ,,Maar ik heb veel overhead met die korte plaatsingen. Bovendien heb ik andere kinderen die weer méér kosten dat ze binnenbrengen. Al bij al houd ik er niets aan over.''

Een plaats in De Warande kost 110 euro per dag. De twaalf plaatsen zitten altijd vol. Sommige jongens blijven twee, drie maanden, anderen twee jaar. Directeur Gerard Hubers ,,Vooral voor kinderen die gehandicapt zijn én moeilijk opvoedbaar is het bijna onmogelijk een plek te vinden.'' Hubers vindt de negatieve aandacht voor particuliere instellingen tamelijk hypocriet. ,,Zolang de politiek op de zorg blijft bezuinigen valt er voor particulieren een goede boterham te verdienen.''

En zijn pupillen zijn tevreden. ,,Van alle instellingen waar ik heb gezeten, vind ik deze plek het leukste'', zegt Danny. ,,In de vakantie hebben we gezeild en we gingen bijna elke dag zwemmen. Daan: ,,Je hebt hier vrijheid, ze vertrouwen je. Dat vind ik fijn.''

Hubers had ook wel problemen in zijn instelling. Drie jaar geleden moest hij de Warande een paar weken sluiten. Hij ving toen naast jongens ook meisjes op. Door ziekte van een aantal groepsleiders kregen de jongeren teveel ruimte en die werd benut door bij elkaar in bed te stappen. Hubers: ,,Ik dacht: Dit is het einde.'' Dat was het niet. ,,Ik heb een nieuwe start gemaakt met nieuw personeel en sindsdien gaat het prima.''

Ook Darryl Nooitmeer is bang dat zijn instelling onder de negatieve publiciteit over Difference zal lijden. Hij kocht, samen met een compagnon, een oud asielzoekerscentrum met elf hectare grond in Oldebroek, knapte dat op en startte een jaar geleden Vivence Zorg. ,,Ik heb een ondernemersgeest, mijn compagnon heeft een zorgachtergrond.'' Vivence richt zich op licht verstandelijk gehandicapten met psychische stoornis of gedragsproblemen. Zij betalen 150 euro per dag voor een plek. Zijn motivatie, zegt Nooitmeer is ,,het verbeteren van de opvang''. Maar hij zegt ook dat het hem ,,lucratief'' leek. Wat dat betreft valt het voorlopig tegen. Nooitmeer: ,,Het aanvragen van een pgb is heel ingewikkeld en bureaucratisch. Soms haken ouders daardoor af. En soms zit een kind maandenlang bij mij maar krijg ik er nog geen geld voor omdat het pgb nog niet rond is. Zonder een fikse buffer ga je kapot.''