Emanuel de Kadt: Multiculturalisme is goed als iedereen meedoet

Het onderdrukken van minderheden moet worden afgekeurd, maar wat als minderheden zelf problemen scheppen? Emeritus-hoogleraar ontwikkelingsstudies Emanuel de Kadt verdedigt het multiculturalisme tegenover Roel Janssen.

Het Human Development Report (HDR) van de VN-organisatie voor ontwikkeling (UNDP) dat onlangs is verschenen, is een lofzang op het multiculturalisme. Mensen moeten de vrijheid hebben om hun culturele identiteit te beleven. Wat moeten wij daar mee in Nederland, waar we worstelen met de inburgering van immigranten met een andere culturele achtergrond?

,,De wens van het UNDP om een positief geluid over multiculturaliteit te laten horen, komt voort uit recente drama's in landen als Rwanda, Afghanistan, Kosovo. Multiculturalisme is in veel landen een probleem, omdat de machthebbers mensen met een andere cultuur of een andere etniciteit, onderdrukken. Het Human Development Report heeft groot gelijk om te stellen: dit is slecht. Men heeft het dan over onderdrukkingssituaties. En niet over situaties waar het multiculturele probleem voortkomt uit de opstelling van minderheden in een maatschappij. Dan is het niet een kwestie van uitsluiting – ik hou jou er buiten – maar van afzondering – ik hou mezelf er buiten.''

We staan in Nederland tegenwoordig veel kritischer ten opzichte van multiculturalisme.

,,Op zichzelf is het goed dat het rapport van de UNDP multiculturalisme aanprijst. Maar minderheidsgroeperingen kunnen ook zelf ideologische obstakels opwerpen tegen culturele vrijheid. Het lijkt me even onverstandig om dat te bagatelliseren als om het geweld van een militante minderheid op te blazen.''

In Nederland gaat het over de omgang met immigranten, niet over uitroeiing van of culturele onderdrukking. Het beleid is gericht op verplichte inburgering. Daarvan zegt het UNDP: niet doen!

,,Nederland is in dit opzicht een buitenbeentje in Europa. Inburgeren in het nieuwe land heb ik nooit ergens anders gehoord. Alleen als het gaat om de taal, kan ik me er iets bij voorstellen. Maar het idee van die cursussen vind ik moeilijk. Bepaalde culturen willen zich meer afschermen dan anderen. Hoe meer je je zelf afgescheiden wilt houden, hoe minder je met de instrumenten die je in die inburgeringscursussen gegeven worden, kunt of wilt doen.''

Het kabinet zegt: iedereen moet inburgeren, ongeacht zijn of haar achtergrond. Het HDR stelt: laat mensen vrij in hun culturele uitingen, wees niet dwingend.

,,Inburgeren gaat over de Nederlandse cultuur. Daarnaast moet je als immigrant je eigen culturele achtergrond kunnen behouden. Samen maken ze je identiteit uit. Hoe meer rollen we kunnen vervullen, hoe opener we kunnen zijn naar wat er om ons heen gebeurt; hoe breder onze identiteit, hoe beter het is. Het HDR heeft hier een goed punt, namelijk dat je als moderne mens veel verschillende rollen hebt, die samen je identiteit bepalen en die worden opgeroepen op verschillende momenten.''

Niet alle samenlevingen zijn zo tolerant.

,,Voor religieuze fundamentalisten is er uiteindelijk maar één rol, die van gelovige. De fundamentalisten onder de joden, de christenen en islamieten zeggen: je hebt één identiteit en die wordt je aangereikt van boven. Voor de moderne mens bestaat de identiteit uit verschillende aspecten, die niet uit één hoek afkomstig zijn.''

Eerwraak of vrouwelijke genitale verminking mogen bij iemands culturele identiteit behoren, daar hebben we hier geen boodschap aan.

,,Op de eerste pagina van het HDR staat dat culturele tradities niet noodzakelijkerwijs altijd goed zijn. Er zijn dingen die we als wereldgemeenschap achter ons hebben gelaten. Culturen evolueren permanent. Als het goed is, gaan ze de kant op van universele mensenrechten. Maar soms gaan ze in de richting van fundamentalisme à la de Talibaan. Die tweede mogelijkheid verzuimt het HDR vast te stellen.''

Hoe ga je in de praktijk om met culturele tradities die wij verwerpelijk vinden?

,,Het gaat om uitingen die tegen de mensenrechten ingaan. Iets wat vroeger in de woestijn was toegestaan, hoeven we vandaag niet meer te aanvaarden. Daar moet krachtig tegen geageerd worden.''

Wat doe je met vrouwelijke genitale besnijdenis?

,,Dat verbied je. Dat is een misdrijf.''

En dan laten ze het doen in Somalië.

,,Regeren betekent niet dat je alles altijd perfect kunt maken. Het betekent dingen zo goed mogelijk doen.''

Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft onlangs vastgesteld dat moslims die in Nederland wonen, minder naar de moskee gaan. Is dat een begin van verruiming van de culturele vrijheid?

,,Ook al gaan moslims minder naar de moskee, ze beschouwen zich meestal toch nog als moslims. De islam wil uiteindelijk alle aspecten van het leven besturen. Iemand die afvallig is en naar een andere godsdienst overgaat, verdient volgens de islamitische wet de doodstraf. De vrijheid om een andere religieuze identiteit te kunnen aannemen, is voor de islam absoluut onaanvaardbaar.''

Hoe maak je zo'n boodschap van multiculturalisme voor de islamitische gemeenschap in West-Europa duidelijk?

,,Met andere culturen samenleven is een groter probleem in de islam dan in andere godsdiensten. Dit kan alleen maar aangepakt worden door gematigde islamitische leiders zelf. Zij moeten zich duidelijker uitspreken, maar dat gebeurt in de praktijk nog te weinig. Het is aan niet-islamieten om ze daartoe aan te sporen, al geloof ik niet dat het op korte termijn veel zal uitmaken. Wij moeten zeggen: als je hier in West-Europa, in onze maatschappij met ons wilt samenleven, dan moet je daar ook wat voor doen.''

Dwang is een hoeksteen van het nieuwe Nederlandse vreemdelingenbeleid. Mensen worden gedwongen tot inburgering, tot taallessen, ze worden gedwongen het land uit te gaan.

,,In de politiek blijft dwang altijd het uiterste middel.''

Maar dat is de dwang om je kinderen naar school te sturen of om je belastingen te betalen. Dit is dwang die de culturele identiteit van mensen betreft.

,,De politiek gaat zich nu bemoeien met bepaalde culturele problemen. Dan moet je een middenweg vinden tussen te veel dwang en te veel vrijblijvendheid. Het beste wat we kunnen hopen, is dat die inburgeringscursussen voor nieuwkomers de aantrekkelijkheid van meervoudige identiteiten tonen. Het wordt dwang als je zegt: wie in Nederland wil komen, moet de Nederlandse cultuur overnemen.''