Deze vrouw is een dief

Het gezicht van een verdachte is niet langer taboe. Winkeliers hangen foto's op van mensen die zij als winkeldieven beschouwen. Ook politie en justitie verspreiden steeds meer beelden. Alleen de media houden zich nog in. `Stel dat iemand steelt in een winkel en die lijkt erg op u. En die foto wordt breed verspreid. Dan baalt u wel.'

Op de toonbank staat een kartonnen display met luxe aanstekers, goudkleurig. Pas stond er ook een met lichtjes. Die was opeens weg. Toevallig vijf minuten nadat Dennis Voet hem aan een klant had laten zien. Dus hij hoefde de cd met video-opnamen van zijn ultramoderne bewakingssysteem maar vijf minuten terug te spoelen. Wat blijkt: de dief was in het gezelschap van een vaste klant, iemand die al jaren zijn tabaksspeciaalzaak in de Amsterdamse Dapperbuurt bezoekt. ,,Die man staat er de volgende dag weer. Ik zeg, wat luider dan normaal: zo, met wie was jij hier gisteren? Ja, met een vriend. Ik zeg: die steelt! Kom maar eens even mee. Komt hij achter kijken naar de beelden. Begint hij te janken! `Het is me zoon.' Ik zeg: ik ga met die beelden naar de politie. `Nee, nee, laat het me nou zelf oplossen.' Dus toen heeft hij die aansteker betaald.''

Dennis Voet, zelfstandig ondernemer sinds hij achteneenhalf jaar geleden van school kwam, stond begin deze week voor de rechter. De familie van een 79-jarige demente vrouw had een kort geding tegen hem aangespannen wegens belediging. Hij had een foto van de vrouw, gemaakt met een bewakingscamera, een dag of vier op de deur van zijn winkel gehangen. Bijschrift: `Deze vrouw is een dief'. De familie eist rectificatie en een schadevergoeding van 250 euro.

Het is de eerste keer dat een winkelier zich voor de rechter moet verantwoorden voor een nieuwe opsporingsmethode, voor en door winkeliers. De methode maakt school, zo blijkt uit twee succesverhalen die deze maand in het nieuws kwamen. Een Zoetermeerse pomphouder hing volgens de Haagsche Courant een foto van een doorrijder op. De auto bleek gestolen en de dief kon worden aangehouden. Directeur Ronald Zijlstra van PC Oké in het Friese Burgum hoorde via de media het verhaal van Dennis Voet. Hij hing een foto op van een laptopdief met de vraag wie de man kende. Ook plaatste hij de foto op zijn website. ,,Normaal hebben we 120 bezoekers op een dag, nu 4.000.'' Toen bovendien de Friese omroep het verhaal oppikte, had Zijlstra binnen 48 uur zijn computer terug. De dader was op de televisie herkend door zijn ouders en kreeg spijt.

Politie en justitie staan bij deze opsporingsmethode aan de kant. Hun werk begint pas als de winkelier aangifte doet. Áls hij dat doet. De Friese winkelier deed het wel, en zijn laptopdief kreeg een transactievoorstel van 600 euro. Dennis Voet deed ook aangifte tegen de bejaarde vrouw. Haar zaak komt in december voor de rechter. Maar de zaak van de aansteker met lichtjes was voor hem afgedaan toen de aansteker was betaald.

Het opsporen van verdachten is volgens de wet het monopolie van justitie. Aan die kant staat ze niet te juichen over de voortvarendheid van de winkeliers. Het ophangen van foto's is naming and shaming, schreef minister Donner (Justitie) in maart in een brief aan de Tweede Kamer, het heeft een schandpaaleffect, het dient geen enkel legitiem doel. Opsporen, zegt het Parket-Generaal, de top van het openbaar ministerie, moet je niet aan burgers overlaten. Als je toelaat dat particulieren op verdachten gaan jagen, krijg je uiteindelijk de oorlog van allen tegen allen, zegt het College Bescherming Persoonsgegevens. Er zijn al voorbeelden van winkeliers die gezamenlijk een dief in elkaar sloegen. En er zijn ook gevallen bekend waarbij achteraf bleek dat dat niet terecht was.

De advocaat van de demente vrouw wees er in de rechtszaal op dat een verdachte in Nederland onschuldig is tot zijn schuld is bewezen. ,,Wat heeft Voet gezien?'', zei de advocaat. ,,Mevrouw pakt twee tijdschriftjes en loopt naar buiten. Hij heeft niet kunnen bepalen of ze wilde betalen. En al helemaal niet of het haar kan worden toegerekend.'' Dat de 79-jarige vrouw weleens steelt, is volgens hem een symptoom van haar dementie. Aan de rechter om te bepalen of dat haar vrijpleit. Dennis Voet weet het al: ,,Dement? Ik teken ervoor als ik zo ben op die leeftijd. Ik denk dat ze het gebruikt als vrijbrief.''

Wieldoppen

Justitie treedt niet op tegen winkeliers die foto's van verdachten ophangen. ,,Er is niemand bij ons geweest om te zeggen dat het niet mocht'', zegt een Utrechtse pomphouder die met een foto een buurtbewoner stopte die wieldoppen van huurauto's stal. Het feit op zichzelf is niet strafbaar, er is geen wet die het verbiedt. Hooguit kan degene die op de foto staat een beroep doen op de Auteurswet en bezwaar maken tegen openbaarmaking van zijn portret, zoals de familie van de demente Amsterdamse `dievegge' heeft gedaan. De winkelier kan worden aangeklaagd wegens smaad (als de geportretteerde terecht beschuldigd wordt van diefstal) of van laster (als hij wordt beschuldigd zonder iets te hebben gestolen).

Maar niet alles wat niet verboden is, mag. In de Wet bescherming persoonsgegevens staat dat persoonlijke gegevens alleen verspreid mogen worden als er een welomschreven doel is en een gerechtvaardigd belang. Dat belang heeft de winkelier niet, vindt Gert Onne van de Klashorst van het College Bescherming Persoonsgegevens. Winkeliers, zegt hij, hebben genoeg andere mogelijkheden dan het ophangen van foto's. ,,Waarom staat alles voor het grijpen in de winkel? Omdat ze de klant willen verleiden tot kopen. Als het leidt tot stelen, moeten ze wat anders bedenken.''

Dat belang heeft de winkelier wèl, vindt Dennis Voet. Zijn belang is dat de dieven alsnog komen betalen. Of de politie hen oppakt, of ze gestraft worden, eigenlijk maakt het hem weinig uit. Daarmee heeft hij zijn Libelle, Voetbal International, Telegraaf, schoolagenda of verjaardagskaart met sound effect niet terug. Winkeldiefstal is voor hem eerst en vooral een verliespost van 20 procent, zei zijn advocaat tegen de rechter. Landelijk kost het de winkeliers 310 miljoen euro per jaar.

Voet had dit jaar al elfduizend euro geïnvesteerd in acht kleurencamera's. Maar dat alleen hield de dieven niet tegen. Door foto's op te hangen van betrapte dieven – hij deed het tot nu toe vier keer – wil hij ze definitief afschrikken. ,,Het gaat mij niet om de persoon. Voor mijn part hang ik een persoon uit Polen op die al twintig jaar dood is.'' Hij heeft zijn doel albereikt, denkt hij. Mede dankzij publicaties in De Telegraaf, Het Parool en huis-aan-huisblad De Echo en zijn optredens deze week in de landelijke televisiejournaals. ,,Ze weten nu wel dat ze moeten oppassen.''

Dat winkeliers op het idee komen foto's op te hangen is niet zo gek. De bewakingssystemen maken de dader zichtbaar. Een foto afdrukken en ophangen gaat sneller dan aangifte doen. En het heeft tastbaar resultaat. Het is ook niet de enige sanctie die de winkelier op eigen houtje toepast. Individuele winkeliers, maar ook ketens of winkelcentra mogen besluiten bepaalde personen gedurende bijvoorbeeld een half jaar of een jaar te weren uit hun zaak. Volgens de Raad Nederlandse Detailhandel grijpen middenstanders steeds vaker naar dit middel. Binnen een jaar zullen volgens de Raad zo'n 5.000 mensen een `winkelverbod' ontvangen. Het gaat vooral om veelplegers, volgens de winkeliers verantwoordelijk voor zo'n zestig procent van de winkeldiefstallen.

Toestemming van de politie is voor een winkelverbod niet nodig. Wel moet de politie op de hoogte zijn en moet aangifte zijn gedaan van de diefstallen. Verder moet de dief op heterdaad zijn betrapt, moeten de klanten weten dat zij een winkelverbod riskeren (bordje in de winkel), op welke delicten het verbod volgt, hoe vaak het delict moet zijn begaan en hoe lang het winkelverbod geldt.

De politie speelt een bijrol: zij verstrekt foto's van veelplegers zodat de winkeliers hen kunnen herkennen. De winkeliers zouden graag zien dat die rol nog iets groter wordt. Ze hopen op een goed onderhouden, landelijke databank, beheerd door het Korps Landelijke Politiediensten in Driebergen, waar alle politiekorpsen foto's van en gegevens over veelplegers in zetten. ,,Een soort koppeling tussen de verschillende politiebureaus'', zegt adjunct-directeur Sjoerd Veenstra van de Raad Nederlandse Detailhandel. De winkeliers zouden de databank bij voorkeur in hun winkel moeten kunnen raadplegen. ,,Er zijn veel mutaties en een winkelverbod is beperkt geldig. Nu moet je elke keer weer naar het bureau.'' Volgens de winkeliers worden in Groot-Brittannië spectaculaire resultaten geboekt met een dergelijk systeem. In 84 Britse gemeenten die ermee experimenteren zou de winkelcriminaliteit met 60 procent zijn gedaald.

Minister Donner heeft een werkgroep ingesteld die de mogelijkheden voor zo'n databank onderzoekt. Maar gaat dat nog lang duren, zegt Veenstra, dan regelen ze het gewoon zelf. Sinds kort hebben ze al een systeem waarin werknemers staan geregistreerd die zijn ontslagen wegens fraude, een andere forse schadepost voor de detailhandel (vorig jaar 210 miljoen euro). Winkeliers kunnen dat raadplegen bij sollicitaties. Helemaal zelf geregeld, met toestemming van het College Bescherming Persoonsgegevens. Veenstra: ,,Het is niet zo'n ingewikkelde stap om daar foto's van veelplegers aan toe te voegen.''

Tiscali

Zolang ze de privacybepalingen respecteren, kunnen de winkeliers hun gang gaan. Hun maatregelen passen in de verminderde tolerantie ten aanzien van veelplegers en andere veroorzakers van overlast. Ook politie en justitie zijn de grenzen aan het verkennen. ,,Een paar jaar geleden mochten we niet eens gegevens uitwisselen met de sociale dienst of de belastingdienst'', zegt Rieke Samson, hoofdofficier van justitie in Utrecht. ,,Nu is het politieke standpunt veel meer: zijn we niet wat doorgeschoten met de rechten die we toebedelen aan verdachten.'' De Amsterdamse korpschef J. Kuiper zei vorig jaar in een interview dat het recht op privacy wordt gebruikt als `schuilplaats voor het kwaad'. Voormalig korpschef P. Vogelzang van Utrecht stelde begin dit jaar voor dat de politie foto's van veelplegers zou kunnen ophangen in de supermarkt, of zou kunnen publiceren op internet. Foto's van gezochte oplichters, insluipers en overvallers zijn op de website van de Utrechtse politie al geruime tijd te zien.

Ook justitie publiceert in toenemende mate foto's van verdachten. Al heel oud zijn de raambiljetten op het politiebureau en op stations: beloning, met daarbij een foto. De keurige politieberichten rondom de journaals bestaan ook al een jaar of vijfentwintig. Maar wat echt werkt, en dat weet justitie ook, is dit soort berichten verspreiden via de media. Twintig jaar geleden begon justitie samen met de AVRO `Opsporing verzocht', waarin reconstructies worden vertoond van zware misdrijven, en kijkers die iets gezien hebben worden opgeroepen zich te melden als getuige.

Sinds 1993 is er een `aanwijzing opsporingsberichtgeving' van het College van Procureurs-Generaal, waarin de regels staan. Politie en justitie mogen alleen een foto van een onbekende verdachte verspreiden als er een redelijke verdenking bestaat van een zeer zwaar misdrijf, zoals moord of doodslag. De landelijke selectiecommissie opsporingsberichtgeving selecteert welke zaken in aanmerking komen voor vertoning en maakt per zaak een afweging tussen het belang van opsporing en vervolging en de privacy van de verdachte.

,,Opsporingsberichtgeving is een middel dat zich in een groeiende populariteit mag verheugen'', staat op de website van het OM. Vandaar dat justitie zoekt naar wegen om nog gerichter op te kunnen sporen, het juiste publiek te zoeken dat iets zouden kunnen weten van gezochte verdachten of onopgeloste zaken. Via internetprovider Tiscali bijvoorbeeld, ochtendblad Sp!ts, of via een tekstbalkje onder programma's van jongerenmuziekzender TMF. Bijna elke regionale omroep heeft zijn eigen versie van `Opsporing verzocht', met minder `zware' zaken die in de regio spelen. Vanaf september zendt SBS6 een nieuw opsporingsprogramma uit: Meldkamer, gepresenteerd door Leo de Later (SBS6) en Dop Kruimel, officier van justitie bij het parket Amsterdam. Ook hier zullen onopgeloste misdrijven worden `nagespeeld' en worden kijkers opgeroepen zich te melden als getuige.

,,Een paar jaar geleden was het not done bij de media om met justitie en politie samen te werken'', zegt hoofdofficier Rieke Samson, voorzitter van de Landelijke selectiecommissie opsporingsberichtgeving. ,,Nu staan ze te trappelen.'' Omroepen moeten een contract tekenen met de Staat der Nederlanden en dragen de kosten van het programma. Justitie heeft volledige regie.

Ook als het gaat om foto's van winkeldieven, probeert het openbaar ministerie het initiatief weer naar zich toe te trekken. Het OM en minister Donner bereiden volgens Samson een nieuwe `aanwijzing opsporingsberichtgeving' voor, die het mogelijk maakt ook bij kleinere misdrijven een foto van de verdachte te verspreiden. ,,De lat wordt wat lager gelegd.'' De nieuwe regels staan het gebruik van beelden toe bij alle strafbare feiten waarvoor voorlopige hechtenis kan worden opgelegd. Ook bij bedreiging, opruiing én winkeldiefstal.

Samson vindt niet dat justitie daarmee dezelfde bedenkelijke weg inslaat als de winkeliers. Volgens haar is het openbaar maken van foto's door justitie iets heel anders dan het ophangen van foto's door winkeliers. ,,Het is eigenlijk een groot buurtonderzoek. Dat is een opsporingsmiddel, net als vingerafdrukken of getuigenverhoor. Het mag nooit bedoeld zijn als `extra straf' voor de verdachte.'' Een verdachte die al bij de politie bekend is mag niet via de media worden opgespoord. ,,Dan moeten we iets anders bedenken.''

Binnen de grenzen van de wet mag justitie de opsporing, al dan niet met foto's of videobeelden, zover uitbreiden als ze wil, zegt Gert Onne van de Klashorst van het College Bescherming Persoonsgegevens. Ook al zet het de privacy van verdachten onder druk. Zolang de maatregelen maar proportioneel zijn. ,,Stel dat iemand steelt in een winkel en die lijkt erg op u. En die foto wordt breed verspreid. Dan baalt u wel. En u weet hoe lang dingen blijven hangen, ook al zijn ze niet waar.'' Want ook bij `officiële' opsporing gaat het wel eens mis. Opsporing Verzocht vertoonde onlangs beelden van iemand die op 13 juni met een gestolen pinpas geld opnam. Per ongeluk werd niet het beeld van de dief, maar van Rob Zwart uit Leiden uitgezonden die op 13 juli met zijn eigen pas pinde. Ook toen duidelijk was dat de foto verwisseld was, heeft zijn foto nog vijf dagen op de website van Opsporing Verzocht gestaan.

Wat politie en justitie kunnen, kan de burger ook. Als er al zoveel foto's van verdachten de ronde doen, waarom mag de winkelier ze dan niet ophangen? Van de Klashorst ziet hier en daar al dat de burger erin slaagt het opsporingsmonopolie van politie en justitie te doorbreken. ,,Kijk naar de benzinepomphouders. Die hebben vreselijk veel kabaal gemaakt over de doorrijders. Een schande vonden ze het dat de politie daar niks aan deed. Heeft u weleens met een pasje getankt? Dan is het volstrekt onmogelijk dat je doorrijdt zonder te betalen. Maar dat willen de pomphouders niet invoeren. Nee, die willen dat je de auto uitkomt en naar hun winkel gaat om voor drie keer de prijs een pakje kauwgom te kopen. Want daarin zit hun winst.'' Ze zouden het, bedoelt Klashorst, ook ánders kunnen oplossen. ,,Maar de politiek is opportunistisch.'' De pomphouders hebben zo hard geschreeuwd dat ze sinds kort iets mogen wat daarvoor niet mocht: deurwaarders de kentekenregisters van de politie laten inzien om doorrijders op te sporen en de gestolen bedragen alsnog te vorderen.

Touchscreen

De winkeliers zijn alweer een ronde verder. Bij het nieuwste systeem van het bedrijf Dialoc uit Harderwijk, gespecialiseerd in winkelbeveiliging, fotografeert een draadloos cameraatje in een detectiepoortje desgewenst álle klanten. Blijkt de klant later een dief, bijvoorbeeld doordat een alarm afgaat, dan is er een haarscherpe foto. Via een touchscreen roept de winkelier een standaard aangifteformulier op, dat hij met een bijgeleverde internetaansluiting razendsnel verstuurt naar de politie. Het systeem kan bovendien kenmerken van het gezicht opslaan en zo de dief `herkennen' als hij opnieuw de winkel aandoet. Directeur Frank Cornelissen heeft een landelijk netwerk voor ogen, waarbij een in Dordrecht gefotografeerde veelpleger door het camerasysteem wordt herkend als hij de volgende dag in Leeuwarden een winkel binnenstapt. Nee, het is niet de bedoeling dat iedereen die wel eens wat heeft gestolen nooit meer waar dan ook anoniem een broodje kan kopen, zegt Cornelissen. ,,Maar je kunt iemand preventief aanspreken. Het gaat om de attentiewaarde voor het personeel en de leiding in die winkel.''

Volgens Cornelissen zou een dergelijk systeem – ,,winkeliers vinden dit het ei van Columbus'' – ook een einde maken aan de neiging tot eigenrichting van winkeliers, zoals het groepje van Dirk van den Broek, dat eind vorig jaar op straat de verslaafde Anja Joos in elkaar sloeg, die aan de gevolgen overleed. ,,Het heeft geen zin om te gaan hollen en te liggen rollebollen, want je hebt z'n fotootje.'' Maar Dialoc heeft het systeem nog niet op de markt gebracht. Uit commercieel oogpunt wil Cornelissen eerst weten wat politie en justitie ervan vinden. ,,Ik ben ervan overtuigd dat als het gedragen wordt door politie, openbaar ministerie en rechterlijke macht, het sneller geaccepteerd wordt door de retailers.'' Maar het systeem komt hoe dan ook op de markt, zegt hij, ook als de reactie negatief is. Informeel kreeg hij op een vakbeurs al de mening van een niet nader genoemde hoofdcommissaris. ,,Die zei: als dit breed wordt geïntroduceerd, dan kan de politie de aangiften niet meer aan.''

mmv Karin de Mik