Blad VN in problemen

De redactie van Vrij Nederland is het gisteren niet eens geworden over de toekomst van hoofdredacteur Xandra Schutte (41). Zij raakte in opspraak nadat vertrouwelijke e-mails over medewerkers uitlekten.

,,Wat me vooral is meegevallen, is dat ik het overlééfd heb. Ik voel me met regelmaat een acrobaat die op twee stokjes vijf bordjes tegelijk in de lucht houdt.'' Dit zei Vrij Nederland-hoofdredacteur Xandra Schutte (41) in juni dit jaar tegen de Volkskrant. Ze zat toen nog stevig in het zadel. Nu is het uiterst onzeker of ze als hoofdredacteur het einde van de volgende week haalt.

De positie van Schutte staat ter discussie nadat persoonlijke e-mails van haar aan uitgever H.J. Schoo, de directeur van Weekbladpers Tijdschriften, uitlekten. In de e-mails zouden redactiemedewerkers waar Schutte vanaf wil, met naam en toenaam genoemd worden. Het zou gaan om een tiental redacteuren. Schutte zou toe willen naar een kleine kernredactie die wordt aangevuld met freelance medewerkers. Hoe de e-mails bij de redactie terecht zijn gekomen, is niet duidelijk. Schoo maakte vorige week bekend in januari te stoppen als uitgever. Hij zei zich weer aan het schrijven te willen wijden.

Gisterochtend verdedigde Schutte zich bij de redacteuren, die gisteravond zonder haar over de ontstane situatie spraken. Maar eens werden ze het niet. Redacteur E. Verheij van de redactieraad wilde na afloop van de vergadering alleen zeggen dat besloten is ,,verder te praten met de hoofdredactie.'' De statuten van het weekblad schrijven voor dat er ten minste vijf werkdagen moeten zitten tussen een algemene en een `beslissende' redactievergadering. Schutte bungelt dus nog minstens een week.

Zelf liet ze gistermorgen blijken dóór te willen met de door haar ingezette vernieuwing bij VN. In 2000 nam ze het roer over van hoofdredacteur Oscar Garschagen, die het blad verliet om hoofdredacteur van het Algemeen Dagblad te worden. Anderhalf jaar daarvoor had Schutte de Groene Amsterdammer verruild voor de boekenredactie van Vrij Nederland. In die anderhalf jaar bouwde ze genoeg gezag op om, zoals bij VN gebruikelijk, door een meerderheid van de redactie gekozen te worden als hoofdredacteur. Haar openheid en daadkracht werden geroemd.

Bij haar aantreden kondigde ze aan minder ,,de krant na te willen doen''. Ze wilde scherper kiezen. Onder haar leiding werd VN opiniërender. Ze introduceerde vaste rubrieken, om duidelijker te maken wat de lezer kon verwachten. Ook veranderde ze de lay-out, van het grote krantenachtige naar een kleiner magazine formaat. Inhoudelijk wilde ze af van de politieke vooringenomenheid. Om tot een grotere verscheidenheid aan meningen te komen trok ze nieuwe medewerkers aan, zoals publicist Stephan Sanders, socioloog Dick Pels en filosoof Paul Cliteur. Schutte gistermiddag: ,,Ik wilde de ramen openzetten, dat is een veranderingsproces dat wat mij betreft nog niet klaar is.'' Over de uitgelekte e-mails wilde zij niets zeggen.

Publicist Antoine Verbij, die samen met Schutte enige tijd ad-interim-hoofdredacteur was bij het weekblad de Groene Amsterdammer, noemt Xandra Schutte ,,eerlijk en open'' en zegt dat de hoofdredacteur beschikt over een sterk ,,bindend vermogen''. Hij zegt dat de Vrij Nederland-redactie die Schutte aantrof enige kenmerken van een ,,slangenkuil'' vertoonde waar een frisse wind op zijn plaats was. ,,Ik heb de indruk dat het haar gelukt is mensen tot nieuwe initiatieven te brengen.''

De kans dat de medewerkers die in de e-mails worden genoemd straks weer door één deur kunnen met Schutte is klein, maar ze heeft wél steun van haar directie. Volgens Weekbladpers-directeur Pieter de Jong is Schutte er samen met de opgestapte uitgever H.J. Schoo de afgelopen vier jaar in geslaagd VN staande te houden ,,in een moeilijke tijd waarin lezers steeds meer shoppen en zappen''. ,,De verkoop is doorgegaan tijdens de verbouwing.'' Hij zou graag zien dat de vernieuwing onder Schutte doorgaat. Op het nu onstane conflict wilde De Jong niet ingaan.

Het is waar dat de oplage van Vrij Nederland sinds het aantreden van Schutte in oktober 2000 licht is gestegen. Maar of dat op haar conto te schrijven is, is minder zeker. De oplagecijfers van andere opiniebladen zoals de Groene Amsterdammer en HP/de Tijd vertonen allemaal ongeveer hetzelfde verloop: een sterke daling in 2000 en een lichte stijging vanaf 2001. Vrij Nederland heeft nu ongeveer 38.000 abonnees.

De veelgehoorde verklaring is dat de opiniebladen geprofiteerd hebben van 11 september en de moord op Pim Fortuyn, omdat daarmee grote thema's opkwamen en de behoefte aan duiding. Volgens Hubert Smeets, hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer en oud-redacteur van deze krant is dat een ,,reëel verhaal''. ,,Nu die grote kwesties wegebben zie je ook dat het moeilijk is de abonneewinst vast te houden.'' De meeste opiniebladen, ook Vrij Nederland, hadden dit voorjaar een dip in de oplage.