Overal een punt van maken

Schrijver, televisieproducent en komiek Larry David speelt `zogenaamd' zichzelf in zijn eigen serie `Curb your enthusiasm'. Onzinnige details zijn er aanleiding voor de meest idiote verwikkelingen.

De hoofdpersoon van de grappigste televisieserie van dit moment is een slungel van in de vijftig: grijs, kalend en met bril. Het is Larry David dus weer gelukt. In 1989 was hij samen met Jerry Seinfeld de schepper van Seinfeld, de beste komedie van de jaren negentig. En nu is hij in de Verenigde Staten in zijn eentje al weer vier seizoenen lang de ster van zijn eigen televisieprogramma, Curb your enthusiasm. Nu niet alleen op de achtergrond als schrijver en producent, maar ook als acteur in de hoofdrol.

Een voorbeeld van Larry Davids humor. Aan het begin van de eerste aflevering The Pants Tent (`Tent in de broek') zit Larry uitgezakt op de bank. De camera kijkt close-up tussen zijn benen. Hij draagt een lichtbruine ribfluwelen broek die veel te ruim zit in zijn kruis. Bij zijn gulp is daardoor een hoge horizontale plooi ontstaan. Hij praat erover met zijn vrouw. Kan dit wel? Zullen ze niet denken dat? Net zoals in Seinfeld onzinnige details aanleiding waren voor eindeloze gesprekken en verwikkelingen, is het gesprek over de spookerectie ook hier slechts het begin. Later die dag gaat Larry naar de film met een vriendin van zijn vrouw. In de bioscoop krijgt hij ruzie met een vrouw op de hoek van de rij die niet snel genoeg aan de kant gaat. Na die woordenwisseling troost de vriendin hem door hem over zijn bovenarm te aaien. Tot haar oog op de tent in zijn broek valt. Ze laat hem meteen los. Dat is nog maar het begin.

De vrouw met wie hij in de bioscoop ruzie heeft gemaakt blijkt de nieuwe liefde van Larry's beste vriend te zijn (ze zullen de zaterdag daarop met zijn vieren uit eten gaan). En dat is nog niet alles. Onderweg naar de bioscoop noemde Larry zijn vrouw voor de grap `Hitler' in een telefoongesprek met zijn manager. Diens ouders zitten op de achterbank en luisteren geschokt mee. Ze hebben een neef die als homoseksuele jood gevlucht is uit nazi-Duitsland. Enzovoort. Net als in Seinfeld leidt iedere leugen, ruzie en zelfs een goedbedoelde daad tot nieuwe verwikkelingen.

Realityprogramma

In Curb your enthusiasm speelt Larry David een tekstschrijver voor tv-komedies. We zien hem thuis in welvarend Los Angeles met zijn jonge echtgenote, op kantoor, in restaurants, op bowlingbanen, bij zijn manager en met zijn vrienden. Er is vanuit de hand gefilmd alsof het een realityprogramma is. Het geluid klinkt met opzet een beetje hol. Je hoort gelukkig geen lachband en alleen tussen de scènes klinkt wat muziek (van een te vrolijke tuba). Curb is een kale komedie waarin woorden en situaties het van hun eigen kracht moeten hebben.

Curb your enthusiasm is wel omschreven als semi-fictie, want Larry David speelt, zoals hij zelf zegt, een uitvergrote en geconcentreerde versie van zichzelf. Hij laat een man zien die overal een punt van maakt. Die het hart op de tong heeft en niets laat passeren. Als een mobiel bellende invalide in een rolstoel hem de weg afsnijdt zal hij er iets van zeggen. Als een blinde beweert verkering te hebben met een fotomodel zal hij hard lachen. Tactvol zwijgen doet hij nooit en dat leidt tot confrontaties die een normaal mens behendig zal vermijden. Mensen die Larry David kennen, herkennen veel van dat gedrag.

,,In het programma kan ik dingen zeggen die ik denk en die ik in het echte leven niet kan uiten'', zei David tegen een Amerikaans vakblad. ,,Elke sociale ontmoeting is een potentiële nachtmerrie.'' Op de dvd van het eerste seizoen zegt David: ,,De man op het scherm is zoveel meer Larry David dan ik. Ik ben namaak.''

Davids vrouw wordt in de serie gespeeld door de 38-jarige actrice Cheryl Hines. Ze is jonger dan David (55), maar niet zomaar een tweede vrouw. Ze is kalm, vol begrip en ze heeft geduld met zijn maniakale gedrag. Cheryl deelt met Davids echte vrouw behalve haar leeftijd ook een baan bij een milieugroep. Davids manager Jeff Greene wordt gespeeld door standup-comedian Jeff Garlin. Zijn beste vriend in de serie en in het echt is de bekende, eveneens joods-Amerikaanse komiek Richard Lewis. David beweert dat Lewis en hij – ze kennen elkaar sinds hun twaalfde – ook in hun werkelijke leven zo met elkaar omgaan, inclusief de schreeuwende ruzies.

Bekende acteurs staan in de rij voor een gastrol in Curb your enthuasiasm. Diane Keaton, Ted Danson, Mary Steenburgen, Martin Scorsese, Ben Stiller, Mel Brooks, ze zijn allemaal al als ongeveer zichzelf in beeld geweest. Ze passen bij de wereld van televisie en Hollywood waarin de echte Larry David en zijn gelijknamige personage verkeren.

David, die maanden doet over de verhaallijnen van de afleveringen, schrijft op vijf A4-tjes wat er gaat gebeuren, maar niet wie wat gaat zeggen. Net als Woody Allen geeft hij vooral aan waar een scène over gaat. Tijdens de opnamen reageert iedereen daarom spontaan en lijkt het echter. Het kost gemiddeld vijf tot zeven takes voor een scène op de band staat. Voor de montage neemt David, anders dan normaal voor een uitgeschreven comedy, maanden de tijd.

Curb your enthusiasm wordt gemaakt voor de Amerikaanse abonneezender HBO, die een veel kleiner bereik heeft dan de gratis landelijke zenders. Volgens David is daardoor in Curb meer mogelijk dan in Seinfeld, dat immers een breder publiek moet bereiken. Hij noemt als voorbeeld een aflevering over een slachtoffer van incest (,,telt een stiefvader?''). In een andere episode heeft hij het over de fout in een necrologie van een overleden tante die hij namens de familie van zijn vrouw doorbelt aan de krant (`beloved aunt' wordt `idem cunt') waar Larry de schuld van krijgt.

Ook andere onderwerpen zouden voor gewone Amerikaanse zenders te gewaagd zijn: schaamhaartje in de keel, kinderen met een grote penis, terroristische aanval, opgraven van lijken, enzovoort. ,,Humor'', zegt David, ,,is hetzelfde als schoonspringen: als je iets moeilijks doet, zoals incest – en het lukt je – krijg je meer punten, meer gelach.''

Ongefilterde humor

Curb laat Davids ongefilterde humor zien, zwarter en puurder dan in Seinfeld. Toch zijn de grappen vergelijkbaar: tot hoe laat kun je 's avonds iemand bellen? Of: je wilt betalen in een restaurant en op de rekening staan twee vakjes voor fooien, één voor de kelner en één voor de hoofdkelner. Wat doe je dan? David geeft de ober een extra grote fooi en de hoofdkelner niets (en natuurlijk neemt die een dag later wraak).

De kracht van deze serie is dat David er in slaagt geloofwaardig te blijven en dat hij nooit op een vervelende manier zeurt, al gaat hij nog zo te keer.

Naast alle andere conflicten ontaardt vrijwel elke week ook een telefoongesprek in een geweldige ruzie. Het zijn de momenten dat David excelleert. Hij is een lastpost, maar toch moet je hem altijd gelijk geven en hem zelfs bewonderen, om zijn principiële houding en omdat je nooit merkt dat hij zelf van zijn obstinate gedrag geniet. Hij is zelf het slachtoffer van en dat vertedert. Zijn botheid is wel vergeleken met die van WC Fields, maar het het grote verschil is dat je Fields graag wil haten en Larry, ach, het is Larry.

De serie is bij toeval ontstaan. Larry David verliet Seinfeld twee jaar voor het einde. Dat was te merken. De humor werd vlakker, Seinfeld werd minder surreëel in zijn doorgedreven detailwaanzin. Het werd een gewone briljante sitcom en eindigde zijn negenjarige bestaan in 1999 in een dubbele slotaflevering vol zelfbespiegelende ironie. David deed na zijn afscheid van de serie – die hem al een paar honderd miljoen dollar opleverde – een tijdje niets en ging toen voor de abonneezender HBO een tv-show voorbereiden met een eenmalig standup-optreden van hemzelf.

Net als Jerry Seinfeld komt Larry David voort uit het Amerikaanse standup-circuit dat in de jaren zeventig in de stad New York ontstond en wortelt in het joodse circuit van vakantiehotels in de Catskills in de staat New York. David besloot de voorbereiding van het optreden voor HBO te filmen als een nep-documentaire. Die film eindigde in stijl met een ruzie en het afgelasten van het optreden. Geïnspireerd dor het succes van de film kwam iemand van HBO vervolgens op het idee om in dezelfde verité-stijl een wekelijkse serie over Davids leven te maken.

Curb your enthusiasm is een komische ode aan de eerlijkheid. David zegt wat hij denkt en voelt. Alles blaast hij op tot uitzinnige proporties. Dat het uit de hand loopt is altijd de schuld van de ander, vindt David. Ergens moet je hem gelijk geven.

`Curb your enthusiasm'. Vanaf zondag 5 september, Ned. 3, 20.30 uur. Het eerste en tweede seizoen zijn ook op dvd verschenen.