Mijn werk ontstaat uit onvrede

De installaties van Zeger Reyers draaien om groeien, ontluiken, bloeien en verwelken. ,,Paddestoelen kweken kan iedereen.''

Via de telefoon had beeldend kunstenaar Zeger Reyers (1966) laten weten dat hij liever niet thuis wilde afspreken. De zolderkamer van zijn Haagse woning, die dienst doet als atelier, was volgens hem een te grote zwijnenstal. Behalve met het maken van kunst houdt Reyers zich in deze ruimte ook bezig met het brouwen van wijn en cider, en sinds kort experimenteert hij er met parfums. Soms gaat er wel eens iets mis. Zo had hij laatst nog een ongelukje met een op straat gevonden centrifuge. Reyers dacht het ding te kunnen gebruiken om het sap uit gepureerde appels te slingeren. ,,Dat is een beetje mislukt. De appelmoes zit nog steeds tegen het plafond.''

Dus stelt hij voor om naar het strand van Scheveningen te rijden. In deze tijd van het jaar zit Reyers hier vrijwel dagelijks. Het is een oplaadpunt, vertelt hij, een plek waar ideeën boven komen borrelen. ,,Het strand is perfectly boring. Alles wat er gebeurt, gebeurt op een zekere afstand en met een bepaalde traagheid. Het is nu nog vroeg en fris, dus de mensen zijn nog wat actiever, maar straks wordt het heet en gaat iedereen in een loom tempo verder. De zee komt en gaat, het wordt eb en weer vloed, de meeuwen glijden voorbij. De bootjes zullen nooit hard gaan, die varen altijd langzaam. En toch zit er veel energie in deze plek, dat merk je wel als je straks weer naar huis gaat. Het gloeit dan lekker door vanbinnen.''

Enkele tientallen kilometers noordelijker, op het strand van Heemskerk, maakte Reyers onlangs een beeld dat tot leven wordt gewekt door de zee. Voor de kunstmanifestatie Vloedmerk bouwde hij met behulp van een kleine honderd rode en blauwe regentonnen een sculptuur in de branding. De tonnen, die bij vloed voortdurend tegen elkaar aangesmeten worden, genereren samen een ritmisch geluid.

,,Ik wilde dat de energie die in de golven zit iets zou toevoegen aan het kunstwerk'', vertelt Reyers. ,,Maar ik heb me zwaar verkeken op de kracht van de zee. In het eerste weekend van de tentoonstelling was er een flinke storm. Twee keer ben ik teruggegaan om de tonnen opnieuw aan elkaar vast te maken. Hoewel ik ze met superdikke kettingen aan de bodem had vastgemaakt, waren ze toch losgeslagen. De verflaag, die in een oven op de tonnen gemoffeld is en dus zeer duurzaam zou moeten zijn, was er binnen een week vanaf. Nu ligt Drumstel erbij als een verzameling verfomfaaide Heineken-blikjes, verroest en lekgeslagen. Ik heb inmiddels heilig ontzag voor die lullige golfjes van de Noordzee. Het is immens wat daar gebeurt.''

Tot voor kort stond Zeger Reyers vooral bekend als de `Mushroom Man', de kunstenaar die paddestoelen kon laten groeien uit alle denkbare voorwerpen, van brandslang tot platenspeler en van rubberlaarzen tot Walt Disney-behang. Toen hij in 1995 afstudeerde aan de kunstacademie in Rotterdam verraste hij de kunstwereld met de indrukwekkende installatie Paddestoel. In de voormalige directiekamer van het bankgebouw waar de eindexamenexpositie plaatsvond, had de kunstenaar de fauteuils laten begroeien met schimmels en zwammen. De ruimte werd kunstmatig vochtig gehouden en het tapijt was zo drassig gemaakt dat iedere stap die je zette wegzonk als in een zompig moeras. Dat jaar kreeg Reyers dertien aanbiedingen om aan tentoonstellingen deel te nemen.

Zijn academietijd was een lijdensweg, vertelt Reyers. ,,Ik ben er relatief laat mee begonnen. Ik was eerst een paar jaar beroepskraker, liep met demonstraties mee en liet me regelmatig oppakken. Op de academie ben ik helemaal vastgelopen – ik wilde veel te veel dingen tegelijk doen. In het derde jaar bleef ik zitten, daarna lieten de docenten doorschemeren dat ik niet zo nodig meer terug hoefde te komen. Er waren er maar een paar die het voor me opgenomen hebben.''

De ommekeer kwam in het vierde jaar. ,,Zoals zoveel studenten legde ik de lat voor veel te hoog. Ik heb toen pas op de plaats gemaakt en me afgevraagd: als ik gestresst ben, waar word ik dan rustig van? Het antwoord was: koken. Dus heb ik mijn atelier omgetoverd tot keuken, en ben ik gaan spelen met keukenapparatuur. Dat heeft enorm veel energie en vrijheid opgeleverd. Dingen hoefden niet meer goed te zijn, als ze maar gemaakt werden.''

Toeval

De paddestoelen deden per toeval hun intrede. Reyers: ,,Mijn vriendin van toen had een oude auto en daar groeide middenin de winter opeens een paddestoel op de achterbank. Mijn eerste gedachte was: kan je die eten? En de tweede: dat kan beter. Ik ben advies gaan inwinnen bij een kraakvriendje dat paddestoelen kweekte in de kelder van het Christelijk Lyceum Delft. Hij is nog steeds mijn consulent, weet alles van verschillende rassen en wat daarmee mogelijk is.''

De kunstenaar laat een foto zien van een cassettedeck waarbij knalgele exemplaren groeien uit het luikje waar je normaal gesproken de bandjes in stopt. ,,Dit zijn gele oesterzwammen. Ze zijn eetbaar, zoals bijna alle paddestoelen die ik gebruik. Deze zijn heel populair in Engeland.'' Paddestoelen kweken kan iedereen, zegt Reyers. ,,Het is heel simpel. Ik sloop zo'n apparaat helemaal leeg en leg het in water van tachtig graden. Dan is het redelijk schoon van binnen. Vervolgens stop ik er gepasteuriseerd stro in, samen met graankorrels waar de schimmel op zit. Boeken vormen ook een uitstekende voedingsbodem, die bevatten uit zichzelf al vrij veel cellulose.''

Foto's van zijn mooiste paddestoelenwerken zal Reyers binnenkort tentoonstellen bij de Haagse galerie van Maurits van de Laar. Maar de zwammen zelf probeert hij de laatste tijd zoveel mogelijk te vermijden. In de loop der jaren heeft de kunstenaar er een flinke allergie voor ontwikkeld. ,,Zo erg dat ik bij de ingang van een supermarkt al weet of ze er oesterzwammen verkopen. De sporen slaan direct op mijn keel en ik krijg er uitslag in mijn gezicht van.''

Zeger Reyers praat graag en veel, soms van de hak op de tak, over zijn jeugd in Pijnacker, over zijn anderhalf jaar oude zoontje Bruno, en vooral over zijn liefde voor natuur en techniek. Met het geduld van een middelbare-schooldocent legt hij uit hoe een vuurtoren in elkaar steekt – de verduidelijkende schema's tekent hij er in het zand bij – of wat er gebeurt als je een spijker in het ijs slaat. Zijn belangstelling voor chemie werd gewekt toen hij als jongetje een scheikundedoos van zijn vader kreeg, vertelt hij. ,,Zo leerde ik hoe ik met kristallen in een glas water de mooiste koraalachtige figuren kon maken, in de prachtigste kleuren.''

In veel van Reyers' installaties draait het om natuurlijke processen als groeien, ontluiken, bloeien en verwelken. Zo liet hij op een tentoonstelling in kunstenaarsinitiatief Artis in Den Bosch gras groeien uit de gietijzeren pilaren van de voormalige sigarenfabriek. ,,Daar zette ik de polder verticaal'', aldus Reyers. ,,Mijn werk gaat over biotopen, en over de rol die de mens daar als manipulator in speelt. Mensen creëren voortdurend hun eigen kleine leefomgevingen. Koelkasten, airconditioning, vliegtuigen, noem maar op. Een auto doet het niet zonder olie, een computer wordt gekoeld. Er is geen cel, geen molecuul meer te vinden die zijn eigen, `natuurlijke' weg kan gaan. Als je daar eenmaal je vergrootglas op hebt gezet, laat het je niet meer los.''

Hij vertelt over dingen waar hij zich aan ergert. Dat kleren meer slijten door de wasmachine dan door het dragen bijvoorbeeld. Reyers: ,,Veel van mijn werk ontstaat uit onvrede. Als ik uitgenodigd zou worden om op dit strand een werk te maken, dan zou ik het hebben over de tweede Maasvlakte. Die wordt gebouwd op de plek waar nu dat zeilbootje vaart. Daar komt straks allemaal industrie.''

Hij laat wat zand door zijn vingers glijden en zegt dan: ,,Als je in zee bent geweest, plakt dit zand drie dagen later nog aan je benen. Je krijgt het er niet af. Het is opgespoten zand, nepzand, niet van dat mooie zachte aanspoelzand. Het is goed om af en toe bij dat soort zaken stil te staan.''

Voor zijn nieuwste tentoonstelling, vanaf volgende week te zien in het GEM, zal Zeger Reyers zelf een rigoureuze ingreep doen. Het werk dat hij in het Haagse museum voor actuele kunst gaat maken, getiteld Aqua Boogie, zal de voorlopig spectaculairste installatie zijn uit zijn carrière. De kunstenaar laat de laagst gelegen zaal van het GEM volledig onder water zetten. Bezoekers komen terecht in een ruimte met een eigen geur, klank en vochtigheid. Het is er zo schemerig als in het nachtdierenverblijf van de dierentuin. Een loopplank onder aan de trap leidt naar houten vlonders die door de ruimte en over drie bassins meanderen. Hoe diep het water is, is onpeilbaar. Maar dat er leven zit in de vijvers blijkt wel uit de rimpelingen en luchtbelletjes aan het wateroppervlak.

Betonnen binten

Volgens Reyers heeft deze nieuwe, `eerlijke' biotoop meer bestaansrecht dan de kunstmatig gecreëerde museumzaalfunctie die de ruimte nu heeft. ,,Het is een lage ruimte, met betonnen binten langs het plafond. Het heeft de allure van een fietsenstalling, maar dan met een parketvloer. Deze betonnen bak, eigenlijk een soort woonboot, ligt ver onder het maaiveld. Als er geen machinekamer met pompen zou zijn, zou de ruimte bij flinke regenval onderlopen, net als een groot deel van Nederland. Ik wil met de eigenheid van de plek werken, de biotoop zoals die zou zijn als wij er niet waren. En dan kom je al snel uit op een ondergelopen kelder.

,,Om de suspense te vergroten zal ik de bassins vullen met zwarte vissen, een donkere variant van de karpersoort die boven in de vijver van het Haags Gemeentemuseum zwemt. Je ziet ze niet, maar je voelt hun aanwezigheid. Eerst had ik het plan om kluwens paling te gebruiken, verpakt in witte overalls met dichtgenaaide mouwen. Zij zouden al krioelend de Aqua Boogie moeten uitvoeren. Maar toen bleek dat paling helemaal niet zo levendig is. Een ander plan was om de bassins tot de rand toe met paling te vullen, zoals in kwekerijen gebeurt. Ik heb geïnformeerd of ik een kwekerij kon leasen. Maar dat bleek veel te duur.''

Onderdeel van de tentoonstelling is een performance. Reyers zal hem twee keer uitvoeren, tijdens de Cultuurnacht op 25 augustus en op 4 november, een week voor de installatie zal worden afgebroken. De kunstenaar zal hiervoor twee van zijn befaamde Mosselstoelen opdiepen uit de Oosterschelde. Deze stoelen – ,,van die romantische Parijse terrasstoeltjes, waarop in films mensen altijd verliefd op elkaar worden'' – hebben een paar jaar lang aan touwtjes bij een mosselkweker gehangen. Reyers ging regelmatig met zijn duikuitrusting de Oosterschelde in om onder water te tuinieren, en zorgde er zo voor dat de mosselen goed konden gedijen. Op de dag van de performance zal hij ze `dagvers' oogsten, in zijn auto laden en ermee naar het GEM rijden, alwaar ze met stoel en al en met een flinke scheut wijn worden klaargestoomd in een speciaal daarvoor ontwikkelde pan. Het publiek mag helpen de stoel weer kaal te eten.

Zo combineert Zeger Reyers zijn mild-kritische boodschap altijd met de geneugten des levens. Want, zo zegt hij, goed voor jezelf zorgen is belangrijk. ,,Ik ben geen activist, ik wil niets forceren, niemand een mening opdringen. Het is goed dat sociaal geëngageerde kunst bestaat, maar het is niet het soort werk dat ik wil maken. In mijn beelden probeer ik eenduidigheid juist te vermijden. Iedereen moet er het zijne mee kunnen.''

Reyers omschrijft zichzelf als een manusje-van-alles, een knutselaar. Iemand die een avond op zolder gaat fröbelen en twee uur later met een prachtige kroonluchter, gemaakt van een vergiet en wat bestek, weer naar beneden komt. Iemand die zegt: zo'n vijvertje, dat leggen we wel even neer. En die dan vervolgens tegen de bureaucratie van de technische diensten in het museum oploopt. Iemand die eindeloos veel plannen heeft, het een realistischer dan het andere, maar nooit de tijd heeft om ze allemaal uit te voeren. ,,De ideeëngenerator werkt bij mij heel snel'', geeft Reyers toe. ,,Mijn leven is te klein.''

Talloze ingevingen voor nieuwe werken passeren tijdens het gesprek de revue. Zo vraagt hij opeens: ,,Ken je die betonnen bollen die overal het straatbeeld ontsieren en die duidelijk maken dat je ergens niet mag parkeren of in mag rijden? Het zou toch geweldig zijn als je die aansluit op de waterleiding en met mos laat begroeien. Dan heb je overal in de stad een soort mini-tuintjes.''

Bovenal is Reyers een kunstenaar die voortborduurt op de romantische gedachte dat de mens altijd ondergeschikt zal zijn aan de grootsheid van de natuur. In veel van zijn installaties neemt de natuur langzaam weer bezit van de door mensen geannexeerde leefomgeving. ,,De natuur is het mooiste wat er is'', zegt hij, ,,die kun je toch nooit nabootsen. Vaak stuur ik alleen maar. Ik geef de parameters en dan maakt het werk zichzelf. Dat betekent ook dat er altijd een risicofactor in mijn werk zit. Je weet nooit hoe het uitpakt.''

Een mooi voorbeeld is Sight-seeing, een werk dat Reyers in 2002 maakte tijdens een werkperiode in het Europees Keramisch Werkcentrum en dat symbool staat voor de onverzettelijkheid van de natuur. Drie klompen gebakken klei tonen de afdruk van een Mercedes die zich met een kilometer of honderd per uur in een boom gedrukt heeft. Reyers kocht het geplette front op bij een Brabantse schroothandelaar. Het contact-oppervlak – daar waar de klei het metaal geraakt heeft – is geëmailleerd, met het soort mat-witte glazuur dat je ook in oude wasbakken aantreft. De rest van de klei wil de kunstenaar met mos laten begroeien, al zal hij daarvoor eerst nog even een regen-installatie moeten ontwerpen. Want, legt hij uit, ,,het is ontzettend moeilijk om mos te kweken. Het groeit alleen daar waar je het niet hebben wil.''

Reyers: ,,Uiteindelijk gaat dit werk over de boom. Die wordt, weliswaar via een omweg, weer uit het beeld naar voren getoverd. En natuurlijk is het werk bedoeld als een knipoog naar al die mensen die met de auto een dagje naar het bos gaan. Mensen komen tegenwoordig nauwelijks hun auto nog uit. Ga toch eens lekker met je voeten in die sloot hangen, zou ik ze op het hart willen drukken. Ga op je buik liggen en kijk naar de mieren.''

`Zeger Reyers, Aqua Boogie'. 28 aug. t/m 7 nov. in GEM, Stadhouderslaan 43, Den Haag. Inl.: 070-3381155 of www.gem-online.nl. Tijdens de Cultuurnacht op zaterdag 25 september en op donderdag 4 november om 20u zal Zeger Reyers zijn `Mosselstoelen' aan het publiek opdienen.

`Vloedmerk': dit weekeinde voor het laatst op het strand van Heemskerk, bij strandpaal 50.500.

Van 12 sept t/m 10 okt exposeert Zeger Reyers in Galerie Maurits van de Laar, Herderstraat 6, Den Haag. Wo t/m za 12-18u.