Hou van mij want ik hou van jou

De musical `Passion' van Stephen Sondheim is een variatie op Belle en het beest. En ditmaal is het beest een vrouw.

Veenendaal, New York, Milaan, 2004, 1994, 1981, 1869. Plaatsen en jaartallen, van Fosca, Passione d'amore en Passion. Een verhaal over de liefde, over hartstocht en eigendunk.

Veenendaal, 2004. In theater de Lampegiet wordt de laatste repetitie voor de eerste try-out gehouden. Pia Douwes en Stanley Burleson zitten als Clara en Giorgio op een groene deken naast een picknickmand. Ze zijn verliefd; ze zijn voor het eerst na lange tijd weer samen. ,,Wees nog maar iets gelukkiger'', zegt regisseur Paul Eenens tegen Douwes. Zij vergroot haar armgebaren. Ze zingt over zee en zonsondergang. ,,Nog meer'', zegt Eenens. ,,De Efteling. Disneyland.''

Milaan, 1869. De jonge schrijver Iginio Ugo Tarchetti bezwijkt aan de tering en de tyfus. Hij heeft een verhaal geschreven over een man die bang is voor de letter U. Een ander verhaal gaat over een misvormde muzikant die een mooi meisje tot na haar dood bemint. Zijn roman heeft hij niet af kunnen maken; dat doet een vriend voor hem. De roman, die als feuilleton in een tijdschrift wordt gepubliceerd, heet Fosca. Naar verluidt is hij nogal autobiografisch. Tarchetti was voor hij zich aansloot bij de Scapigliatura (`de slordigen'), een beweging van bohémiens die de bourgeoisie wilde schokken, kapitein in het leger. Op ziekteverlof in Milaan kreeg hij een verhouding met de mooie Clara, die getrouwd is en een kind heeft. Als hij wordt overgeplaatst naar Parma maakt hij kennis met het door ziekte ernstig aangetaste nichtje van zijn kolonel. Zij is net zo lelijk als Clara mooi is. Ze heet Angiolina. In de roman wordt dat Fosca. Clara betekent licht. Fosca duisternis.

New York, 1981. Stephen Sondheim ziet de film Passione d'amore van Ettore Scola. Nog voor hij is afgelopen, weet de componist dat hij er een musical van wil maken. Ooit schreef hij de teksten voor West Side Story: `I feel pretty/ Oh so pretty/ I feel pretty and witty and gay/ And I pity/ Any girl who isn't me today'. Paul Eenens had ze als regieaanwijzing voor Pia Douwes als Clara kunnen gebruiken. Maar West Side Story is lang geleden.

Verliefd

Sondheim wil de musical maken zodra hij Fosca voor het eerst de trap ziet afdalen. ,,Op dat moment wist ik niet alleen dat Fosca op Giorgio verliefd zal worden, maar ook dat Giorgio uiteindelijk van Fosca zal houden.'' En dat terwijl Clara in de film gespeeld wordt door Laura Antonelli, een vrouw die eruit ziet zoals vrouwen bedoeld zijn. Jaren later zal Sondheim in zijn musicalversie schrijven: `No one has ever shown me/ What love could be like until now:/ Nor pretty or safe or easy/ Love within reason – that isn't love.' Het is de zieke, stervende Fosca over wie dit gaat. Belle en het beest, en ditmaal is het beest een vrouw.

Veenendaal, 2004. Vera Mann komt op. Zij was het die de opvoering van Passion in Nederland entameerde. Haar gezicht is lijkbleek. Ze draagt een grijze jurk die haar mooie vormen onderdrukt en de lelijke accentueert. Haar korte haar is met vet achterover gekamd. Giorgio moet walging onderdrukken als hij haar ziet. Lelijke vrouwen zijn niet zo vaak het onderwerp van films of musicals. Niet zo vaak is eigenlijk al een eufemisme. Bijna nooit is beter. Helemaal nooit gaat te ver. In 2001 maakte Catherine Breillat bijvoorbeeld Fat Girl, een film over een lelijk meisje met een mooi zusje. In de laatste scène wordt het mooie meisje vermoord en het lelijke meisje verkracht. Ze kijkt blij. Zou zij de enige zijn die zich wel eens heeft afgevraagd of ze zelfs voor een verkrachting te lelijk is?

Fosca moet het zich wel eens afgevraagd hebben. Zeggen doet ze zoiets niet, want het verhaal speelt zich af in 1863. Wel zegt ze: ,,Liefde is niets minder dan schoonheid'', en: ,,U kunt niet weten wat niet mooi zijn voor een vrouw betekent. Voor ons is schoonheid alles. Omdat we alleen leven om te worden liefgehad, en alleen liefgehad worden op voorwaarde dat we mooi zijn, is het leven van een lelijke vrouw de verschrikkelijkste, de smartelijkste van alle martelingen''.

Zo ver als Fat Girl gaat Fosca niet, maar wel verder dan Anna Karenina of Madame Bovary, heldinnen uit dezelfde tijd, die hun verderfelijke gedrag met schoonheid konden compenseren. Het was in hun tijd kennelijk ondenkbaar dat een lelijke vrouw de hoofdpersoon van een roman was. Zelfs George Elliot, een legendarisch lelijke vrouw, schreef nooit over lelijke vrouwen. ,,Het is verbazingwekkend hoe compleet de illusie is dat schoonheid goedheid is'' schreef Tolstoj ooit. Het verbazingwekkende van Tarchetti's roman is eigenlijk dat die illusie niet op de voor de hand liggende manier doorbroken wordt. Fosca is niet mooi, maar ze is ook niet goed, niet teder, niet moederlijk, geen schoonheid die van binnenuit naar buiten straalt. Die eigenschappen zijn allemaal gereserveerd voor Clara. Voor Tarchetti horen ze thuis in de Efteling. Ook overspel is voor hem nog lang niet slecht genoeg. Voor de liefde moet je willen sterven.

Een afgelegen legerpost, 1863. Tijdens een diner in het huis van haar oom pakt Fosca opeens Giorgio's hand vast. Onder tafel. Ettore Scola filmt ze in close-up. Een duim boven een rug, een pink om een palm. De handen strelen niet. Dit is geen voetjevrijen, geen steelse voorbode van een flirt die later boven tafel een vervolg kan krijgen. Deze handen vechten. De vrouwenhand boven, de mannenhand onder. Hij kijkt haar aan. Zij geeft geen kik. Beschermd door conventies die meestal tegen haar zijn, krijgt Fosca nu haar zin. Niemand mag het merken. Hij berust. Met een snel gebaar pakt hij met zijn vrije hand zijn lepel. Soep eten met links, zover heeft ze hem al gekregen. En het gaat steeds verder. Ze bespiedt hem, ze volgt hem, ze werpt zich aan zijn voeten, ze bloedt, ze smeekt om de dood. En Giorgio antwoordt. Hij bezoekt haar in haar kamer, streelt haar, kust haar, verklaart haar zijn liefde terwijl hij van haar blijft walgen. Scola balde die sentimentele chantage in dat ene beeld van die twee handen samen. Het is de puberaalste vorm van liefde die graag voor de zuiverste wordt versleten: hou van mij omdat ik van jou hou.

Eenens heeft in het theater geen close-ups tot zijn beschikking. Hij doet het anders. Als Fosca de hand van Giorgio pakt, bevriezen alle andere spelers aan tafel. Alleen Fosca en Giorgio bewegen nog. Stephen Sondheim en James Lapine hebben wel meer ingenieus moeten bedenken om de film en het boek tot een musical in te dikken. De eenheid van plaats en tijd wordt voortdurend doorbroken. Vaak staan Clara, Giorgio en Fosca tegelijkertijd op het toneel. Als Giorgio een brief van Clara leest, komt zij hem zelf zingen. En de woorden van de personages blijven niet van henzelf. Flarden ervan worden door de andere soldaten en de dienstmeisjes herhaald, die op zulke momenten als een soort Grieks koor fungeren. Vaak is niet duidelijk of de personages spreken of zingen, ze vloeien tussen die twee heen en weer. Echt aparte liedjes zijn er niet; de romantische muziek ruist en kabbelt, alleen als het echt niet anders kan wordt er dramatisch uitgebarsten.

,,In mijn enscenering is Passion nog soberder dan in Amerika, waar de decors en met name de kostuums veel uitbundiger realistisch waren'', zegt Paul Eenens. Voor het decor van The Sound of Music, die Eenens ook regisseerde, waren acht trailers nodig. Nu maar twee. Ik wil de voorstelling zo transparant mogelijk houden. Het moet geen kostuumdrama worden. Het decor bestaat vaak maar uit één bankje en een aantal doorzichtige achtergronddoeken.''

De musicals van Stephen Sondheim worden in Nederland niet vaak geënsceneerd, ook al schreef hij er vele die op Broadway overladen werden met Tony Awards. Passion is na Sweeney Todd pas de tweede Sondheim die door de grootste musicalproducent van Nederland, Joop van den Ende, wordt uitgevoerd. ,,Ik vind het gewaagd van Joop'', zegt Paul Eenens. ,,Met Passion kunnen we laten zien dat amusement niet pretentieloos hoeft te zijn. Dit is een musical waar je van wakker kunt liggen. Ik hoop dat het vaste musicalpubliek erdoor verrast wordt en we nu ook het publiek dat doorgaans naar toneel of opera gaat kunnen bereiken.''

Absurd romantisch

1869, 1981, 1994, 2004. Tarchetti is door de bewerkingen van Fosca niet bekend geworden. De roman is nooit in het Nederlands vertaald, een Engelse versie verscheen voor het eerst in 1994, vlak voor de musical uitkwam. Misschien is zijn roman er zo een waarbij de personages zich van de auteur loszingen, zoals Dracula of Romeo en Julia. Het boek is goed, maar het gegeven nog beter. Het is zo romantisch dat het bijna absurd is.

Tijdloos lijkt het gegeven op het eerste gezicht niet. Geen van de bewerkers heeft het verhaal naar het heden verplaatst, zoals wel vaak met Romeo en Julia is gebeurd. Het kan zijn dat de musical dan niet meer zou werken, ook al beweert zowel Sondheim als Eenens dat er niet zoveel verschil is tussen de negentiende en de eenentwintigste eeuw. Misschien is dat iets om wakker van te liggen. Sociale en maatschappelijke conventies zijn, vooral voor westerse vrouwen, een stuk minder verstikkend geworden, maar verstikken kunnen ze nog steeds.

Fosca is in de roman soms moderner dan in de musical en de film. ,,Als mijn gezicht minder afschuwelijk zou zijn'', zegt ze tegen Giorgio in een passage die de bewerkingen niet gehaald heeft, ,,als ik de lijnen van mijn neus, mijn mond, mijn voorhoofd zou kunnen corrigeren, als ik iets van de frisheid en de dikte van de laagste vrouw uit de massa's zou kunnen krijgen, zou je me geadoreerd hebben.'' Zou Fosca zich hebben opgegeven voor Extreme Makeover?

Veenendaal, 2004 Applaus voor Clara, applaus voor Giorgio, applaus voor Fosca, applaus voor Pia Douwes, applaus voor Stanley Burleson, het luidste applaus voor Vera Mann. Waarvoor klappen ze? Haar durf om deze rol te spelen? De in de kunst zo makkelijk op te brengen sympathie voor de underdog? Van de drie kunstvormen die Fosca tot leven brengen kan de musical het makkelijkst vals spelen. Mann zingt de mooiste muziek.

New York, 1994. In een interview met de New York Times vertelt Sondheim dat hij nog nooit verliefd is geweest. Volgens de kunstenaar gaat Passion over hoe de kracht van iemands gevoelens je kunnen openbreken. Hij zou wel wat meer op Giorgio willen lijken.

Veenendaal, 2004 Het station is donker en verlaten. Een SOS-paal wrijft in dat dit gevaarlijk kan zijn. Op het laatste bankje zit een man. Een grijze broek, en kaki jack. Brave huisvader, serieverkrachter, liefde van iemands leven. Daar komen twee vrouwen aan. En nog twee. Verstandig. De een is altijd mooier dan de ander.

Zou Sondheim echt nog nooit verliefd zijn geweest? Hoe kun je West Side Story dan schrijven? Hoe kun je dan Passion maken? Dan ben je toch geen verwend jongetje dat alleen kan houden van wie van jou houdt? Boek, film en musical lijken alledrie gemaakt door iemand op de toppen van liefde, door iemand die van hartstocht bijna bezwijmt. Alleen als je verliefd bent, kun je je inbeelden dat die liefde blijft, zelfs als de prins in een kikker verandert, in een kakkerlak, in een klein zwart insect dat je altijd bij je kunt dragen. Fosca is die kakkerlak, een hersenschim die de illusie dat schoonheid goedheid is wil doorbreken, zo grootmoedig en ruimhartig is de liefde.

Vermorzel haar niet.

`Passion', vert. Daniel Cohen. Première 30/8 in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Daarna tournee langs veertig theaters. Inl. tel. 0900-3005000 en www.musicals.nl/passion/

`Passione d'amore' van Ettore Scola is the huur bij de videotheek.

I.U. Tarchetti: `Passion'. Vert. Lawrence Venuti. Uitg. Mercury House, 1994, 196 blz.