Het trillen van de geuren

Het is een raadsel hoe de mens geuren kan waarnemen. De algemeen aangenomen, maar nog onbewezen theorie, veronderstelt dat reukreceptoren in de neus een geurstof herkennen aan de vorm. De geurstof past in de receptor, zoals de sleutel in een slot. Zo werkt dat ook met allerlei andere receptoren in het lichaam. Maar er zit een probleem aan die vormtheorie. Voor elke groep van geurstoffen zou er namelijk een unieke receptor moeten bestaan. Als het op smaakwaarneming aankomt is het aantal benodigde receptoren nog te overzien. Er zijn slechts zes smaaksensaties: zoet, zuur, zout, bitter, scherp en umami (vlezig). Maar het scala aan geurwaarnemingen is veel rijker; we kunnen zo'n tienduizend verschillende geuren waarnemen.

Er bestaat een alternatieve hypothese, die dit probleem omzeilt: de trillingstheorie van biofysicus Luca Turin. Volgens Turin werken geurreceptoren als een spectroscoop; ze kunnen de kenmerkende trillingen van bepaalde atoomverbindingen binnen het geurmolecuul opvangen. In plaats van de vormanalogie, zouden we bij de geurwaarneming de vergelijking moeten trekken met muziek, waarbij ieder geurmolecuul een bepaald akkoord vormt.

Met Pionier in het imperium van de geur (de Nederlandse vertaling is geparfumeerd, volgens de uitgever met jasmijngeur) geeft wetenschapsjournalist Chandler Burr een intrigerend portret van Luca Turin, die van jongs af aan een fantastisch onderscheidend reukvermogen bezit en bovendien een brede wetenschappelijke belangstelling heeft, van biologie en scheikunde tot natuurkunde. Zo komt hij stap voor stap op het spoor van een revolutionaire theorie die het raadsel reuk kan verklaren. Elk geurmolecuul trilt met zijn eigen golfgetal, bedenkt Turin. En als hij op basis daarvan weet te voorspellen dat boranen (boorwaterstofverbindingen die gebruikt worden als raketbrandstof) hetzelfde ruiken als zwavelwaterstof omdat zij hetzelfde golfgetal hebben, raakt hij geheel overtuigd.

Hij biedt een manuscript met zijn theorie aan bij het gevestigde blad Nature, maar het wordt geweigerd. Uiteindelijk publiceert hij het artikel in 1996 in het blad Chemical Senses. De gevestigde wetenschap neemt zijn denkbeelden echter niet serieus. Turin geldt als een zonderling, een buitenbeentje in de wetenschap waarvan maar moeilijk hoogte is te krijgen. Is hij een werkelijk genie of een geniale gek? Chroniqueur Chandler Burr kiest duidelijk de kant van de underdog. Het levert een smakelijk verhaal op, al is de joviale toon waarop hij het vertelt soms licht storend. Burr beschrijft een complot van het wetenschappelijke establishment tegen de ideeën van een briljante eenling. Maar hoe objectief is dat? Het wekt op zijn minst bevreemding dat Burr bij veel geuronderzoekers en bij de redacteuren van Nature geen gehoor krijgt.

Inmiddels, na het verschijnen van de oorspronkelijk Engelstalige uitgave van Burrs boek in 2002, hebben Amerikaanse onderzoekers in het vooraanstaande vakblad Nature Neuroscience (april 2004) Turins trillingstheorie onderworpen aan zorgvuldig uitgevoerde experimenten, die echter geen bewijs voor de trillingstheorie opleverden. Misschien moet je net zo goed kunnen ruiken als Luca Turin om de subtiele verschillen in molecuultrillingen waar te nemen.

Chandler Burr: Pionier in het imperium van de geur. Parfum en de werking van het reukvermogen. Vertaald uit het Engels door Jan Braks. De Arbeiderspers, 356 blz. €23,95