`Voor ons is het theater het leven'

In het Theaterinstituut zijn de kostuums en attributen te zien die Hella de Jonge sinds 1980 maakte voor Freek de Jonge, haar man. ,,Ik denk vanuit de clown.''

Oplettend loopt Hella de Jonge door de twee zalen van het Theaterinstituut, waar haar tentoonstelling wordt opgebouwd. Ze wijst op een kostuum dat nu nog aan een rek hangt, en informeert of dat straks een betere plaats krijgt. Ze vraagt zich af of de spotjes al goed staan, herschikt hier en daar een attribuut en wil weten wat er in de bijschriften komt te staan. Ook hier is zij verantwoordelijk voor de vormgeving. Net als bij de voorstellingen van Freek de Jonge, met wie ze 35 jaar geleden trouwde en nu bijna 25 jaar samenwerkt. Maar de titel van de tentoonstelling, Hella voor Freek, is door hem bedacht.

,,Het is organisch gegroeid,'' zegt Hella de Jonge (55). ,,We zijn altijd samen. Alles is een eenheid; Freek is niet meer los te koppelen van mij. Voor ons is het theater het leven. Als we ergens rondlopen, waar dan ook, laten we ons continu inspireren. Freek vertaalt dat in verhalen, ik vertaal het in de vorm. Die beelden krijg ik altijd meteen in mijn hoofd. Daarna hoef ik ze alleen nog maar technisch uit te voeren. En dat kost weinig moeite. Ik ben heel technisch, ik kon altijd al goed met materialen overweg. Mijn moeder is ooit handwerkjuffrouw geweest, en ik maakte als kind al zelf mijn overgooiers. Vanaf mijn zeventiende was ik bezig met edelsmeden. En later heb ik veel gebeeldhouwd.''

Hun professionele samenwerking begon echter pas toen Freek de Jonge in 1980 De komiek maakte, zijn eerste, baanbrekende solovoorstelling. Eerder vormde hij samen met Bram Vermeulen het roemruchte duo Neerlands Hoop, waarvan de strip-achtige vormgeving goeddeels door Vermeulen werd bepaald. Hella de Jonge bleef daarbuiten. Zij koos, met succes, voor de beeldende kunst: ,,Ik wilde mijn eigen carrière en ook mijn eigen geld verdienen.''

Toch was het theater haar niet vreemd. Toen ze op haar dertiende door het blad Televizier werd geïnterviewd als dochter van een bekende Nederlander (tekstschrijver Eli Asser), noemde ze ,,via de toneelschool het toneel'' als toekomstideaal. Niet alleen omdat bij haar ouders veel acteurs over de vloer kwamen, maar ook omdat ze zelf ,,gevoel voor theater'' bleek te hebben. Een paar jaar lang danste ze mee in het showballet van de Snip & Snap-revue. Zo sprak het min of meer vanzelf dat zij De komiek zou vormgeven – en de vele tientallen andere voorstellingen die Freek de Jonge sindsdien maakte. ,,De hele avond alleen maar naar die malle man kijken, had je als publiek niet gered,'' zegt ze. ,,Ik ben ervan uitgegaan dat je blij bent als je af en toe ook naar iets moois kunt kijken.''

Mede door haar kostuums en toneelbeelden werd De Jonge verreweg de visueelste artiest in het cabaretgenre, dat doorgaans weinig visueels te bieden heeft. Hij draagt fantasievolle kostuums – ook als het een regulier pak uit de winkel is, heeft zij er altijd iets blikvangerigs aan toegevoegd – en werkt vaak met spectaculaire effecten. Al in De komiek kwamen er honderden pingpongballetjes uit de nok naar beneden. Grote vormgevers uit de theatergeschiedenis stonden haar niet voor ogen, zegt ze: ,,Nee, het komt echt uit mezelf. Wat me altijd wel heel erg heeft geïnteresseerd, waren clowns. Fellini-achtige effecten. Ik denk vanuit de clown, en Freek is voor mij de clown.''

Hoe ze samenwerken, blijkt uit een voorbeeld dat haar te binnen schiet. Vorig jaar maakte Freek de Jonge in theater Carré in Amsterdam een gelegenheidsshow aan de vooravond van de ingrijpende renovaties aldaar. Even eerder waren ze in Groningen, waar ze een expositie van fotograaf Erwin Olaf zagen : ,,Daar hing een foto van een prachtige zwarte man met een stervende zwaan op zijn hoofd. Toen zei Freek: kun jij zo'n zwaan maken, ik ga De stervende zwaan dansen. Drie dagen later was de zwaan klaar.''

Sinds 1986 ontwerpt Hella de Jonge ook de belichting. ,,Ik zat altijd bij hem in de zaal, en ik bleek me beter op zijn optreden te kunnen concentreren als ik eraan deelnam. Ik ben heel simpel begonnen met een paar lichtstanden, en heb me wat technische termen laten bijbrengen. Natuurlijk moest ik wel door heel wat argwaan heen. Voor veel mensen was ik de vrouw-van, die zo nodig óók aan de knoppen moest zitten. Dat was toen nog een man's world – nu veel minder, trouwens. Dat weggetje heb ik mezelf dus ingeknokt.''

Intussen hebben ook andere theatermakers haar voor hun vormgeving gevraagd, maar dat is tot dusver niet gelukt: ,,Het tempo van Freek ligt zo hoog, dat ik daar geen tijd voor zou hebben.'' Zo maakt de cabaretier dit najaar, meteen na zijn zestigste verjaardag op 30 augustus, maar liefst vijftien voorstellingen achter elkaar, die wekelijks door de VPRO worden uitgezonden.

,,Bij ieder ander zou je mijn taak misschien als regisseur omschrijven,'' zegt Hella de Jonge. ,,Wij doen alles zelf. Maar er zullen altijd mensen zijn die zich niet kunnen voorstellen dat ik als vrouw-van zulke dingen doe, dat ik óók een persoonlijkheid ben. Het zij zo. Wie het ziet, ziet het – en wie het niet ziet, heeft pech gehad.''

Hella voor Freek in het Theater Instituut Nederland, Amsterdam, 25/8 t/m 9/1. Inl. (020) 5513300, www.tin.nl