Burger zet aanval op de media in

Het aantal zaken waarover de Raad voor de Journalistiek zich buigt neemt toe. Wordt de burger mondiger of de journalistiek onzorgvuldiger?

De delegatie van Puppiecentrum Van der West is vandaag zeven man sterk naar de Raad voor de Journalistiek in Amsterdam gekomen. Het puppiecentrum is boos op TROS Radar omdat het programma de hondenhandelaar noemde in een topvijf van `beruchte’ hondenhandelaren. Volgens het puppiecentrum horen zij daar niet in thuis. Positieve reacties zouden als klachten zijn meegeteld. En er is voor de uitzending geen weerwoord gevraagd. TROS Radar vindt dat de hondenhandelaar maar verhaal moet halen bij de Dierenbescherming, want die leverde de gegevens voor de top-5. Presentatrice Antoinette Hertsenberg: ,,Als die gegevens niet kloppen, willen wij best rectificeren. Maar dan moet wel duidelijk zijn wat er gerectificeerd moet worden.”

Het aantal zaken bij de Raad voor de Journalistiek neemt de afgelopen jaren gestaag toe, maar vooral dit jaar zijn er al veel klachten tegen media binnengekomen, al blijft het om relatief kleine aantallen gaan. Tot juni kwamen er dit jaar 54 binnen. Vorig jaar waren dat er in die maand nog 33. De raad moet geregeld extra zittingen inlassen om alle zaken te kunnen behandelen. De raad kan geen sancties opleggen. Als een klacht gegrond wordt verklaard, dan publiceert het desbetreffende medium de uitspraak meestal vrijwillig.

Een verklaring voor de toename is niet makkelijk te geven. Heeft de Raad voor de Journalistiek meer bekendheid gekregen? Is de burger mondiger geworden of de journalistiek onzorgvuldiger? Minister Donner liet eerder dit jaar weten het laatste te vinden. Politici, zei hij, zijn steeds meer tijd kwijt aan het rechtzetten van wat journalisten uit hun verband hebben gerukt. En Donner staat niet alleen. In 2003 uitte de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) ook al zijn zorg over de toename van haast en hypes in de media, die onzorgvuldigheid in de hand zou werken.

Maar bij de Raad voor de Journalistiek hebben ze niet de indruk dat er meer fouten worden gemaakt, ook al neemt het aantal klachten toe. Mr. A. Herstel, oud-voorzitter van de NCRV en sinds vijf jaar lid van de raad, heeft het gevoel dat vooral de burger mondiger is geworden. En die mondigheid wordt ten dele door de media zelf uitgelokt, zegt hij. ,,Er wordt meer geschreven over zaken die dicht bij de burger staan. Door roddelmedia, én door de serieuze pers. Dus voelt die burger zich ook eerder aangesproken.” Maar het is niet alleen de toegenomen mondigheid, meent Herstel. Ook columnisten permitteren zich een steeds grotere vrijheid. En daarnaast leidden investeringen in onderzoeksjournalistiek ,,eigenlijk pas sinds twee decennia serieus beoefend in Nederland” ook tot meer zaken, omdat er vaak grote belangen op het spel staan.

Ook de voorzitter van de raad, mr. J.B. Fleers, heeft de indruk dat er een omslag is gekomen in de houding van burgers ten opzichte van de journalistiek. ,,Zij lijken zich meer bewust van de mogelijkheid dat ze in het geweer kunnen komen.” Volgens Fleers speelt dit vooral op het gebied van de lokale pers, waar het nieuws dicht bij burgers staat. ,,Het is kennelijk doorgedrongen dat journalisten niet zomaar alles mogen schrijven zonder bijvoorbeeld weerwoord te vragen.” Ook zijn mensen volgens Fleers meer dan voorheen gevoelig, ,,misschien wel overgevoelig”, voor schending van hun privacy. Fleers denkt dat het interessant is te onderzoeken wanneer en waardoor die houding veranderd is. ,,Ik begeef me op drijfzand, maar na de dood van Fortuyn is er natuurlijk een algehele aanval op de pers ingezet. Mogelijk zien wij daar nu de gevolgen van.”

Als media onzorgvuldiger worden, zou te verwachten zijn dat ook het aantal zaken bij de rechtbank toeneemt. Maar dat is niet het geval. Dat blijkt althans uit een inventarisatie door oud-hoogleraar mediarecht Gerard Schuijt. Hij telde het aantal media-rechtszaken in de periode 1993-2003. Gemiddeld werden er 21,5 mediazaken per jaar behandeld, en dat is gedurende die tien jaar niet ,,notoir gegroeid of afgenomen”, zegt Schuijt. Gemiddeld wordt in de helft van de gevallen geoordeeld dat (een deel van) de publicatie onrechtmatig was en ook dat cijfer was niet aan grote verandering onderhevig.

Schuijt maakte ook een onderscheid tussen zaken tegen de serieuze media en de ,,entertainmentmedia”. Tot die eerste categorie rekent hij onder meer de dag- en opiniebladen, het NOS-Journaal, RTL Nieuws en Peter R. de Vries. Tot de entertainmentmedia behoren volgens hem (,,het is natuurlijk discutabel maar je moet wat”) entertainmentbladen en programma’s als Breekijzer van Pieter Storms en Spookhuis (over slechte aannemers, reparateurs en loodgieters). Ongeveer de helft van de zaken wordt gevoerd tegen de serieuze media. In deze zaken komt het in 34 procent van de gevallen tot een veroordeling, veel minder dan de helft dus. ,,Dat is dus geen indicatie van dat er iets ernstig mis is”. De cijfers van Schuijt zijn niet volledig wetenschappelijk verantwoord, tekent hij aan. ,,Het is een vooronderzoekje. Ik heb de cijfers geïnventariseerd omdat ik benieuwd was of ze tegenwicht zouden bieden aan de boude beweringen van Donner, de RMO en anderen dat er van alles mis is met de media. En dat doen ze.”

Ook de vice-president van de Amsterdamse rechtbank, mr. Sj. A. Rullmann, ziet geen toename van het aantal zaken, of een verandering in de aard van de zaken. Veel mediazaken worden in Amsterdam gevoerd, omdat veel media in die regio zijn gevestigd. ,,De meeste zaken die ik zie, worden gevoerd tegen entertainmentbladen door bekende Nederlanders.” De mondige burger aan wie Herstel en Fleers refereren, ziet zij zelden op zitting. ,,Mogelijk zijn de kosten een drempel.” Een zaak aanspannen bij de Raad is gratis. Een rechtszaak start met de griffiekosten van 241 euro. Daar komt nog het tarief van de advocaat bij. Als de zaak gewonnen wordt, moet de tegenpartij de proceskosten betalen, maar dat dekt vrijwel nooit alle kosten, zegt Rullmann. Misschien doet daarom `de schadevergoeding’ steeds vaker zijn intrede. Rullmann ziet dat die, naar Amerikaans voorbeeld, vaker wordt gevraagd én vaker wordt toegewezen.

Naschrift (augustus 2016) De Raad voor de Journalistiek verklaarde de klacht van Puppiecentrum Van der West in een uitspraak uit oktober 2004 gegrond. [red.]