Schnabbelende reporters, met behoud van zuiverheid

Haagse ministeries hebben lijsten vrijgegeven van journalisten die tegen betaling hun diensten verlenen. ,,Ik sta bekend om mijn kritische vragen, ben volstrekt integer.''

Toen Victor Deconinck presentator was van de actualiteitenrubriek Twee Vandaag trainde hij staatssecretarissen Monique de Vries en Johan Remkes in hun omgang met de media. De dubbelrol vond en vindt Deconinck geen bezwaar. Hij betracht immers ,,een enorme zuiverheid''.

De naam van Deconinck komt vaak voor op de lijsten van `bijklussende journalisten' die de Haagse departementen hebben vrijgegeven op verzoek van het KRO-programma Reporter. Daar ging drie jaar juridisch getouwtrek aan vooraf. Uiteindelijk besliste de rechter in januari dit jaar dat de ministeries inzicht moeten bieden in welke journalisten sinds 1998 zijn ingehuurd als discussieleider, panellid of, bijvoorbeeld, mediatrainer.

In het materiaal dat tot nu toe is vrijgegeven staan de namen van zo'n honderd journalisten, vooral van radio- en televisierubrieken. De ministeries van Financiën en VROM hebben complete lijsten gepresenteerd, andere ministeries leverden voorlopige lijsten. Het ministerie van Financiën plaatste maandag de eigen lijst op zijn internetsite (www.minfin.nl).

Tot de journalisten die naast hun werk als (politiek) verslaggever, columnist of presentator van een actualiteitenrubriek tegen betaling privé-opdrachten aannemen van departementen, behoren André Zwartbol (Twee Vandaag), Fons de Poel, Frank du Mosch en Maria Henneman (Netwerk), Kees Driehuis (VARA, ex-Nova), Jeroen Pauw en Willem Lust (Nova), Paul Witteman en Peter van Ingen (Buitenhof), Philip Freriks, Gijs Wanders, Margriet Brandsma en Charles Groenhuijsen (NOS-Journaal), Ferry Mingelen en Pim van Galen (Den Haag Vandaag), Willem Breedveld (Trouw), Jan Tromp (De Volkskrant) en Max van Weezel (Vrij Nederland).

Victor Deconinck, tot 1 januari presentator van Twee Vandaag, bezweert dat de trainingen van bewindspersonen en ambtenaren, dagvoorzitterschappen en presentaties voor departementen nooit zijn onafhankelijkheid als journalist hebben aangetast. Volgens hem hebben ze zelfs nooit de schijn van belangenverstrengeling gewekt. ,,Als je er zuiver mee omgaat, hoeft dat geen probleem zijn. Zo'n Remkes heb ik alleen geleerd hoe hij zich soepeler kan presenteren.''

Hoofdredacteur Hans Laroes van het NOS-Journaal ziet wel gevaren, met name voor de aantasting van de onafhankelijkheid van zijn nieuwsrubriek. Op 12 februari van dit jaar stuurde hij een memo naar zijn personeel. Daarin maakt hij duidelijk dat hij het schnabbelcircuit wil beperken. Uit de memo: `Het belang van het Journaal is het meest gediend met een beeld naar buiten toe van onafhankelijke, betrouwbare journalisten: voor niemand bang, aan niemand gebonden. Iedere schijn moet worden gemeden. Dit betekent voor mij dat de hoofdredactie slechts in uitzonderlijke omstandigheden toestemming zal geven voor een klus-buiten-de-deur. [..] Ik ben van mening dat wij niet streng genoeg kunnen beoordelen.'

Overigens komt ook de naam van Laroes voor op de `schnabbellijst' die de Rijksvoorlichtingsdienst verstrekte aan Reporter (reporter.kro.nl). Laroes maakte met onder meer Netwerk-hoofdredacteur Maria Henneman en hoofdredacteur Johan Olde Kalter van De Telegraaf deel uit van de commissie Toekomst Overheidscommunicatie. Deze, door toenmalig premier Kok ingestelde, commissie adviseerde in 2001 over de openbaarheid van overheidsinformatie. Laroes c.s. kreeg voor de klus betaald: Henneman kreeg 2.860 euro als lid van de commissie en nog eens 3.000 euro als voorzitter van de werkconferentie over het commissierapport. Parlementair redacteur Frits Wester (RTL) werd voor die gelegenheid ingehuurd voor 800 euro.

De lijsten laten zien dat journalisten vaak optreden als dagvoorzitter, gespreksleider of als voorzitter van een paneldiscussie. Daarnaast wordt nogal eens redactiewerk gedaan en worden mediatrainingen gegeven aan bewindspersonen of ambtenaren. Voor dat werk wordt betaald, al noemen de ministeries slechts in enkele gevallen bedragen.

De lijsten bevatten ook activiteiten van journalisten die moeilijk onder de noemer `bijklussen' zijn te vangen, omdat er niet betaald is. Zo worden de redacteuren Mark Kranenburg (NRC Handelsblad) en Giselle van Cann (Het Financieele Dagblad) opgevoerd als onbetaald jurylid van de Grote Financiën Prijs.

Dat het tot belangenconflicten kan komen, blijkt ook uit de lijsten. Zoals bij Pim van Galen, redacteur bij de parlementaire tv-rubriek Den Haag Vandaag. Hij trainde ambtenaren van het departement van Financiën waarover hij als journalist verslag doet. Ook Nova-presentator Willem Lust was als mediatrainer actief bij dat ministerie.

Lust en Van Galen werden ingehuurd via het Hilversumse bureau Brain Box Mediatraining. Op internet maakt Brain Box reclame voor zijn trainingen, die er toe moeten leiden dat de cursist ,,zich staande kan houden'' in een debat ,,in bijvoorbeeld Barend en Van Dorp of Nova''. Nova-presentator Lust: ,,Ik begrijp de gevoeligheid, maar zie geen probleem. Ik heb die ambtenaren alleen geleerd zich beter uit te drukken. Daar heb je als journalist nog wat aan.''

Directeur Max Kerremans van Brain Box zegt een ,,zeer fatsoenlijke onderneming'' te leiden. ,,Ik zou Pim van Galen nooit vragen of hij bewindspersonen wil trainen.'' Uit de lijsten blijkt dat Brain Box ook drie journalisten leverde die in 2001 mediatrainingen gaven aan medewerkers van de Rijksvoorlichtingsdienst die leden van het Koninklijk Huis begeleiden.

Kerremans wil de namen van de enkele tientallen journalisten die hij inzet niet noemen. ,,Die mensen hebben een baan. Ik ben niet in een positie om zomaar hun namen in de publiciteit te noemen.'' Ook de namen van bewindspersonen, Tweede-Kamerleden en ambtenaren die door de journalisten geholpen worden, blijven onvermeld. ,,Dat zou dan nieuws zijn als ik bekendmaak welke minister door ons getraind is.'' Kerremans zegt dat het op rijksniveau elk jaar om zo'n twintig tot dertig politici en ambtenaren gaat. ,,Maar we trainen ook regionale en lokale bestuurders.''

VPRO-eindredacteur Peter van Ingen staat vaak op de lijsten. Hij werkte privé voor Economische Zaken, Financiën, Sociale Zaken, Defensie en VROM. Van Ingen noemt het standpunt van Laroes ,,puriteins''. ,,Door mijn opdrachten leer ik de overheid beter kennen, bouw ik contacten op en heb ik bijverdiensten'', zegt hij. ,,Voorwaarde is dat ik onafhankelijk blijf.''

Werk en schnabbel kunnen dicht bij elkaar komen. Tegen betaling van 2.300 euro interviewde presentatrice Marjolein Uitzinger (AVRO, 1 op de Middag) in 2000 de minister en staatssecretaris van Justitie tijdens een interne bijeenkomst op het departement. Het ministerie van Financiën huurde EO-presentator Andries Knevel in als dagvoorzitter voor een congres op 14 oktober 1999. Knevel leidde de discussie en interviewde onder meer minister Zalm. Vier dagen later interviewde Knevel Zalm opnieuw, toen in zijn tv-programma Het Elfde Uur. Knevel: ,,Ik sta bekend om mijn kritische vragen, ben volstrekt integer. Dus ik zie dat probleem niet. Mediatrainingen daarentegen, daar ben ik mee gestopt omdat ik bedacht dat ik er ethisch mee in de problemen kom wanneer ik zo iemand als journalist weer tegenkom.''

Ook de door Victor Deconinck privé getrainde Johan Remkes kwam later bij hem in Twee Vandaag. Deconinck zegt ,,in volle openheid'' bereid te zijn tot een ethische discussie over dit onderwerp. Deconinck: ,,Misschien moeten we er eens een congres aan wijden. Dan weet ik nog wel een gespreksleider.''

WWW.NRC.NL regels redactie