Duitsers bang voor toenemende armoede

Sinds enkele weken demonstreert op maandagavond een groeiend aantal (Oost-) Duitsers tegen de voorgestelde nieuwe werkloosheidswet.

Acht vragen over `Hartz IV'

Op Duitse werklozen en iedereen die vreest voor zijn baan werkt de term `Hartz IV' als een rode lap op een stier. Wie werkloos wordt, wordt snel arm. Zo vatten veel deelnemers aan de wekelijkse protestmarsen de nieuwe sociale wetgeving samen. Toch gaat ongeveer eenderde van de uitkeringsgerechtigden er per 1 januari juist iets op vóóruit. Hartz IV is een complexe wet die de Duitse politiek volledig in haar greep heeft.

Waarom heet de wet Hartz IV?

De wet is genoemd naar Peter Hartz, lid van de raad van bestuur van Volkswagen en gespecialiseerd in vraagstukken over arbeid. Hartz adviseerde de regering-Schröder over talrijke maatregelen ter bestrijding van de aanhoudend hoge werkloosheid, die met ongeveer 4,5 miljoen werkzoekenden rond 10 procent schommelt. De adviezen vonden hun weg naar vier wetten, waarvan Hartz IV de meest omstreden is.

Is de angst voor armoede gerechtvaardigd?

Nee. De Duitse staat zal ook in de toekomst voor iedereen een vangnet bieden. Wel gaan sommige groepen erop achteruit. Bovendien wordt van werkzoekenden in de toekomst een serieuzere inspanning verlangd om weer aan het werk te komen. Desnoods moet men dan ook genoegen nemen met laagbetaald werk. Daar staat tegenover dat er naast de uitkering meer verdiend mag worden. Ook worden scholing en arbeidsbemiddeling verbeterd.

Wie krijgt met de wet te maken?

Werklozen, langdurig werklozen en bijstandontvangers die minimaal drie uur per dag kunnen werken. Als iemand werkloos wordt krijgt hij eerst een werkloosheidsuitkering, het zogenoemde Arbeitslosengeld I. Daarna komt hij in aanmerking voor Arbeitslosengeld II, een uit de algemene middelen gefinancierde uitkering waarvan de hoogte snel daalt tot bijstandsniveau.

Ook voor mensen die nu bijstand ontvangen verandert er veel. Bijstandsontvangers die in staat worden geacht om te werken komen ook in aanmerking voor het nieuwe Arbeitslosengeld II. Mensen die niet in staat zijn om te werken krijgen straks een bijstandsuitkering.

Hoe laag zijn de nieuwe uitkeringen?

Een alleenstaande langdurig werkloze ontvangt 331 euro per maand, een echtpaar 596 euro. Per kind komt daar – afhankelijk van de leeftijd – nog eens ongeveer 200 euro bij. Huur en verwarmingskosten betaalt de overheid. Een gezin met één kind dat een inkomen uit werk van 2.000 euro bruto had, daalt in het eerste jaar van werkloosheid tot net onder 1.300 euro en glijdt na twee jaar tot net onder 1.200 euro. Tegen die tijd ligt de uitkering enkele tientallen euro's per maand onder het huidige niveau. Een alleenstaande moeder met één kind en een inkomen uit werk van 1.500 euro krijgt eerst 1.180 euro, maar stijgt dan naar ongeveer 1.190 en is daarmee iets beter af dan nu.

Zijn werklozen er in Duitsland straks slechter aan toe dan in andere Europese landen?

Het vergelijken van uitkeringsstelsels is gezien het grote aantal details en uitzonderingen een hachelijke zaak. Een paar aanknopingspunten. De duur van de Duitse WW-uitkering is met 12 maanden vrij kort. Denemarken bijvorbeeld 4 jaar. Met de hoogte van de WW bevindt Duitsland zich in de middenmoot. Duitsland: 67 procent van het laatst verdiende loon. Denemarken 90 procent, met een maximum van 1.815 euro. In Groot-Brittannië is de hoogte afhankelijk van de leeftijd. In Oostenrijk maximaal 60 procent.

Zijn werklozen in Duitsland slechter af dan in Nederland?

Het scheelt niet veel. De Nederlandse WW-uitkering bedraagt 70 procent van het laatstverdiende loon. De duur van de uitkering is afhankelijk van het arbeidsverleden. Wie vier jaar heeft gewerkt, krijgt zes maanden uitkering, wie twintig jaar heeft gewerkt, twee jaar.

Langdurig werklozen lijken het daarentegen in Duitsland wel iets moeilijker te krijgen. Volgens de nieuwe wet `werk en bijstand' krijgt een alleenstaande ouder in Nederland 806,27 euro per maand.

In Duitsland zou een alleenstaande ouder met één kind ruim 500 euro per maand ontvangen, bij twee kinderen 700 euro. Een echtpaar krijgt in Nederland 1.150 euro, in Duitsland 600 euro plus 200 euro per kind. In Duitsland krijgt wel iedereen woonlasten vergoedt, in Nederland slechts in uitzonderlijke gevallen.

Er wordt hoofdzakelijk in het oosten gedemonstreerd. Is Hartz IV een Oost-Duitse kwestie?

De wet geldt voor heel Duitsland, maar treft vooral mensen in het oosten. In delen van de voormalige DDR is de werkloosheid al jaren bijna twee keer zo hoog als het landelijke gemiddelde. Ongeveer de helft tot tweederde van de mensen die straks de nieuwe, versoberde uitkering ontvangen, woont in het oosten.

Daar staat tegenover dat de nieuwe deelstaten ook het meeste geld krijgen voor bemiddeling en scholing.

Hoe groot is de kans dat de regering voor de demonstranten door de knieën zal gaan?

Vooralsnog niet groot. Na een aantal kleine versoepelingen is de regering vastbesloten de wet niet meer aan te passen. Zij krijgt daarvoor steun uit het bedrijfsleven.

Ook de oppositie heeft zich aan de wet gecommitteerd. Toch tonen veel regionale politici uit alle partijen symptathie voor de demonstranten. Dat geldt in het bijzonder voor politici in de deelstaten waar dit najaar regionale of lokale verkiezingen zijn, zoals Brandenburg en Noordrijn-Westfalen.

Zeker in het oosten van Duitsland zal Hartz IV de verkiezingen volledig domineren. Volgens opiniepeilingen zullen vooral rechtsextremisten en voormalige communisten van de protesten profiteren.