Balansjesdag

Hoe de tijd vliegt. Over een maand is het alweer Prinsjesdag en presenteert de regering-Balkenende de begroting voor het jaar 2004. Standaard-onderdeel van de bijbehorende Miljoenennota is de staatsbalans. Staatsbalans? Yep, het betreft hier zonder twijfel het minst gelezen onderdeel van de jaarlijkse stapel Miljoenennotastukken. Is de begroting grofweg te beschouwen als de winst- en verliesrekening van een bedrijf, de staatsbalans komt overeen met de balans van een onderneming. Wat zijn kort gezegd, de bezittingen, en hoe zijn die gefinancierd?

De staatsbalans is ver op de achtergrond geraakt bij het beoordelen van de financiële situatie van de overheid. Dat komt vooral door de komst van de euro. Landen die wilden toetreden werden beoordeeld op hun begrotingstekort, dat niet meer dan 3 procent van het bruto binnenlands product mocht bedragen. De staatsschuld mocht niet meer zijn dan 60 procent, of dalen in die richting. Beide zijn goede maatstaven, maar het hele verhaal vertellen ze niet.

Een gisteren gepubliceerd werkdocument van het Internationale Monetaire Fonds wijst uit dat ondanks de dalende staatsschuld in de aanloop naar de euro, de structurele financiële situatie van de euro-landen eigenlijk helemaal niet verbeterde. Het verkopen van bijvoorbeeld een staatsdeelneming in een onderneming leidt tot een vermindering van de staatsschuld. Maar tegelijkertijd valt ook aan de actiefkant van de staatsbalans de toekomstige stroom van dividenden op die staatsdeelneming weg. Per saldo verandert er aan de structurele financiële positie van de staat dus niet zo veel als lijkt.

Dat blijkt. Hoewel de staatsschulden fors werden teruggebracht, veranderde de `netto-waarde' van de aspirant-eurolanden gemiddeld niet in de periode 1992-1998.

Daarna ging het wel beter, maar juist nu de begrotingen weer onder druk staan, neemt het aantal `incidentele' maatregelen weer toe. Laatste in een lange reeks van ingrepen is Duitslands plan om zijn miljardenvorderingen op Rusland op de markt te brengen. Portugal liep vorig jaar nog tegen de lamp toen een andersoortige balansmaatregel door Brussel werd afgekeurd.

Redeneren vanuit de staatsbalans geeft een veel scherper beeld van begrotingsmaatregelen, en vooral van de vraag in hoeverre die structureel of slechts incidenteel van aard zijn. Het benaderen van de staatshuishouding vanuit het perspectief van de staatsbalans verdient daarom veel meer aandacht dan deze aanpak tot nu toe kreeg. Het zou terecht zijn als het ministerie van Financiën de staatsbalans over een maand op de derde dinsdag van september wat meer in de schijnwerpers zet.