`We kunnen niet meer muisstil blijven'

Zwitserland treedt meer naar buiten sinds het aantreden van minister van Buitenlanse Zaken Calmy-Rey. ,,De gevaren die ons bedreigen zijn veranderd. We kunnen ons een isolement niet meer permitteren.''

Nee, toetreding tot de Europese Unie is voor Zwitserland voorlopig niet aan de orde. Minister van Buitenlandse Zaken Micheline Calmy-Rey is daarover heel stellig. Gisteren was ze in Den Haag voor overleg met haar Nederlandse ambtgenoot Ben Bot en met minister van Ontwikkelingssamenwerking Agnes van Ardenne. Na afloop legt ze in de Zwitserse ambassade in een gesprek met enkele journalisten uit dat Zwitserland in de EU ook veel te verliezen heeft.

,,Het federalisme en de directe democratie zijn voor ons heel belangrijk'', zegt Calmy-Rey. ,,Die geven we niet zomaar op. Veel Zwitsers zijn daar bang voor als we tot de Europese Unie zouden toetreden. Het is onze taak om uit te leggen wat de gevolgen van toetreding zijn. En hoe we invloed kunnen uitoefenen op de besluitvorming en zaken kunnen corrigeren.'' Zwitserland diende in 1992 een aanvraag in voor het EU-lidmaatschap. Maar in een referendum sprak de bevolking zich daar tegen uit. Sindsdien is de aanvraag `bevroren'. Als het aan Calmy-Rey ligt, blijft dat voorlopig zo.

Zelf heeft de sociaal-democratische Calmy-Rey (59) zich in het verleden herhaaldelijk uitgesproken voor EU-lidmaatschap. Maar nu ligt haar prioriteit bij de tweede reeks van bilaterale akkoorden waarover Brussel en Bern het deze zomer eens werden. Het zal nog moeilijk genoeg worden om die in hun geheel door parlement en bevolking goedgekeurd te krijgen.

De meeste onderwerpen – variërend van landbouwproducten, handel, media en milieu – zullen geen probleem geven. Maar de zogeheten bronbelasting over geld van EU-burgers op Zwitserse banken (75 procent van de belasting over de rente zal aan de EU afgedragen worden) ligt moeilijk. Omdat de bronbelasting gekoppeld is aan het behoud van het Zwitserse bankgeheim lijkt ook dit onderwerp geen groot probleem te worden.

Blijft over de Zwitserse deelname aan `Schengen', een akkoord over opheffing van grenscontroles en justitiële samenwerking. De populistisch-rechtse Zwitserse Volkspartij (SVP), de grootste partij in het parlement, heeft al aangekondigd zich hiertegen in een referendum fel te zullen verzetten. De SVP, die eerder toetreding van Zwitserland tot de Verenigde Naties probeerde tegen te houden, vreest dat Schengen een aantasting betekent van de soevereiniteit.

Calmy-Rey zegt echter een referendum niet te vrezen. ,,We hebben goede argumenten'', aldus de minister. ,,In het Schengen-verdrag wordt het bankgeheim beschermd. Bovendien hoeven toeristen van buiten de EU niet langer een extra visum te hebben voor Zwitserland.'' Maar het belangrijkste is dat Schengen in één pakket zit met de overeenkomst van Dublin. Daarin wordt geregeld dat asielzoekers alleen een aanvraag kunnen indienen in het land van aankomst. Op dit moment reizen veel asielzoekers die in een `Dublin-land' zijn afgewezen rechtstreeks naar Zwitserland om het daar nog eens te proberen.

De SVP houdt vol dat met Schengen en het afschaffen van grenscontroles georganiseerde criminaliteit en illegale buitenlanders vrij spel krijgen in Zwitserland. Maar in de praktijk passeren dagelijks 700.000 mensen de Zwitserse grens, van wie slechts drie pocent daadwerkelijk een paspoort moet laten zien. Toen Duitse douaniers in maart van dit jaar – juist toen de onderhandelingen met de EU op een hoogtepunt waren – controles volgens de regels gingen uitvoeren, en Zwitserland dus als buitengrens van het Schengengebied werd beschouwd, ontstond een kilometerslange file en liep de wachttijd op tot drie kwartier. Zwitserse autoriteiten beschuldigden de Duitsers ervan dat ze druk wilden uitoefenen op het onderhandelingsproces.

Volgens Calmy-Rey kan Zwitserland zich niet langer een isolement permitteren. ,,De gevaren die ons bedreigen zijn veranderd. Ze komen niet langer van landen maar van zaken als honger, watertekorten, terrorisme, aids.'' Daardoor heeft, vindt de minister, het begrip neutraliteit een nieuwe betekenis gekregen.

Het aantreden van de Calmy-Rey anderhalf jaar geleden betekende een stijlbreuk op het ministerie van Buitenlandse Zaken na de behoedzame Joseph Deiss. Volgens de conservatieve Neue Zürcher Zeitung brak de goedlachse minister met ,,de hier stevig verankerde diplomatieke traditie van voorspelbaarheid en discretie''. De krant spreekt van een `trial and error' politiek die regelmatig verkeerd uitpakte. Zo zou ze zich in de kwestie-Irak hebben laten verleiden tot anti-amerikanisme en daarmee de neutraliteit hebben laten varen.

Onzin, zegt Calmy-Rey. ,,Ik heb tijdens de Irak-crisis [de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken] Colin Powell ons standpunt uitgelegd en hij had daar begrip voor. We waren neutraal en konden dus niet toestaan dat Amerikaanse of Britse vliegtuigen van ons luchtruim gebruikmaakten.''

Toch lijkt de minister zich de kritiek wel te hebben aangetrokken. Ze is iets voorzichtiger geworden. Maar haar dynamiek heeft ze behouden, evenals haar voor Zwitserse begrippen opmerkelijke reislust. ,,Sommige Zwitsers vinden dat we ons het beste muisstil kunnen houden, en dat ons niet met de rest van de wereld moeten bemoeien. Maar die tijd is voorbij.''