Prenten van historische tuinen

Het Duitse Kleef is een parkstad sinds de regering van Johan Maurits van Nassau-Siegen (1604-1679). In Nederland is Maurits vooral bekend als bouwheer van het Haagse Mauritshuis en als gouverneur van de Braziliaanse koloniën. Maar daarnaast is hij bijna zijn halve leven in dienst van de keurvorst van Brandenburg stadhouder van Kleef geweest. Omstreeks het midden van de 17de eeuw liet hij rond die stad prachtige tuinen aanleggen. Het 400ste geboortejaar van `Prinz Moritz' wordt in Kleef dan ook herdacht met manifestaties rond dit aspect van zijn bewind.

Al eerder deze zomer is in een park vlakbij museum Kurhaus in Kleef een opvallende sculptuur geplaatst. Eertijds stond op die plaats, boven op een hoge zuil, de zogenaamde `IJzeren man': een beeld van een geharnaste oorlogsgod Mars, dat Maurits er in 1653 had laten plaatsen. Nadat het beeld was verwoest in 1794 bleef de zuil leeg. Nu is er een `Nieuwe ijzeren man' geplaatst van de Duitse beeldhouwer Stephan Balkenhol (1957): een man die, zoals vaak in het werk van deze kunstenaar, gekleed is in een donkere broek en eenvoudig wit overhemd. Maar door het zwaard dat de ogenschijnlijk alledaagse kantoorklerk in de rechterhand houdt, verwijst hij naar zijn illustere voorganger.

Ook museum Koekkoek-Haus besteedt aandacht aan Maurits' tuinenliefde. Daar is een expositie ingericht van zo'n 120 prenten uit de 17de tot de 19de eeuw, van historische tuinen en landschapsparken in heel Europa. De etsen en gravures, per land gerangschikt, geven er een wat fragmentarisch, maar fraai beeld van. Vroege voorbeelden zijn de gedetailleerde prenten die Giovanni Battista Falda maakte van de Villa Aldobrandini in Frascati bij Rome, met een watertheater van cascades en fonteinen.

Van groot belang voor de Europese tuinarchitectuur zijn de enorme tuinen die Lodewijk XIV vanaf 1662 door André le Nôtre bij zijn paleis in Versailles liet aanleggen. Gravures tonen de strenge geometrische opbouw van de aanleg, maar ook de indrukwekkende waterwerken van de `trois fontaines'. Minstens zo ingenieus moeten de constructies zijn geweest die de Pruisische keurvorst Frederik de Grote vanaf 1745 liet bouwen in de tuinen van zijn paleis Sanssouci in Potsdam. Een mooie ingekleurde gravure toont de terrassenaanleg, die onder meer kolengestookte kassen bevatte waardoor de vorst al vroeg in het jaar zijn druiven en vijgen kon savoueren.

Heel anders van aard zijn de prenten van het landgoed Ermenonville ten noorden van Parijs. In 1766-1776 liet markies De Girardin het park, als een `anti-Versailles', inrichten met kronkelende paadjes en quasi-natuurlijke waterpartijen. De kasteelheer liet zich inspireren door het dictum `terug naar de natuur' van de filosoof Jean-Jacques Rousseau, die zelf op het landgoed zou worden begraven.

Veel van de wat stijve, voornamelijk documenterende prenten wekken de indruk dat de tuinen zelf mooier, gevarieerder en kleurrijker zijn geweest. Veel historische tuinen zijn intussen echter verwoest of verschoffeld. Maar sommige, zoals de magnifieke tuinen van Paleis Het Loo in Apeldoorn, de beroemde Tiergarten in Berlijn en prins Maurits' parken in Kleef, zijn gerestaureerd en teruggebracht tot hun oorspronkelijke uiterlijk.

De prenten die nu worden geëxposeerd zijn afkomstig uit de collectie van het Duitse echtpaar Wörner, dat in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw naam maakte met het restaureren van historische tuinen. Vooral voor die werkzaamheden toont zich het nut van oude prenten van oude tuinen.

Tentoonstelling: Europese tuinen in oude prenten. T/m 26/9 in B.C. Koekkoek-Haus, Kavarinerstrasse 33, Kleve. Open di-za 14-17u, zo 11-17u. Inl. 0049-2821768833.