Politiek aan de bierpomp

Het nautische themapark Cape Holland moet het begin zijn van een nieuw, bruisend Den Helder. Maar het leidde tot een bestuurscrisis en een vernietigend rapport over het Helderse bestuur. ,,Ik heb ruim twintig jaar ervaring met gemeentelijke overheden, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt.''

Het stadhuis van Den Helder ligt verscholen tussen woonhuizen en sporthallen, een kwartier fietsen van het centrum. Rechts van de entree hangen witte onderbroeken te drogen. Het tempo van de klapdeuren binnen is afgestemd op rollators. De wachtruimte bij de receptie lijkt op een eetzaal uit een bejaardentehuis. Het stadhuis is gevestigd in een voormalige serviceflat voor senioren, een deel van het gebouw heeft die functie nog steeds. Al zeventien jaar bevindt het stadhuis zich op deze plek, het was destijds een noodoplossing.

Op de tweede verdieping ligt de werkkamer van Jeroen Staatsen (VVD), sinds drieëeneenhalf jaar burgemeester van Den Helder (60.000 inwoners). Staatsen – lang, slank, vrolijk gezicht – krijgt er flink van langs in een onlangs verschenen rapport over de bestuurscultuur in zijn stad. Zijn functioneren wordt bestempeld als ,,bijzonder risicovol''. Hij vereenzelvigt zich te veel met het college, botst daardoor met de raad en staat niet boven de partijen. Staatsen, zo schrijven de onderzoekers, is exponent ,,van een cultuur, die juist veranderd moet worden''.

Maar dat is niet het enige. Het rapport, geschreven in opdracht van de provincie Noord-Holland, laat ook weinig heel van de rest van het Helderse bestuur. Volgens onderzoekers Pieter Tops, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg en organisatie-adviseur Willem van Spijker is er sprake van structureel verstoorde en verziekte verhoudingen, ,,zodanig verbreid en ingebakken dat het als een virus alles en iedereen lijkt te besmetten''. Het college van B&W – een coalitie van VVD, CDA, D66 en Leefbaar Den Helder – heeft te weinig slagkracht, het ambtelijk apparaat functioneert slecht, de gemeenteraad verliest zich in persoonlijke vetes. Bij alle geledingen van het bestuur is sprake van onwenselijke ,,rolverwarring'' door nevenfuncties. Maatschappelijke instellingen (onderwijs, huisvesting, gezondheidszorg) werken zoveel mogelijk buiten het gemeentebestuur om, ,,ze ervaren meer last dan lust van het bestuur''.

Misschien wel het opmerkelijkst is de reactie van het gemeentebestuur zelf. College en raad van Den Helder hebben de conclusies van het rapport in grote lijnen onderschreven.

Gokkasten

Het centrum van Den Helder is weinig meer dan een aantal parkeerplaatsen omringd door gebouwen. Het ademt de sfeer van de wederopbouw, nodig na verwoestingen door zowel Duitsers als geallieerden in de Tweede Wereldoorlog. Bezuinigingen bij Defensie zorgen voor verlies van duizenden banen bij de Koninklijke Marine, vanouds de grote werkgever. Alleen al in de binnenstad staan veertig winkels leeg. De kilheid slaat je om het hart als je hier uit de trein stapt, zegt de burgemeester. ,,Die pleinen zijn ook zo ontzettend groot.''

Wel is er een nieuwe attractie, het eind april geopende `nautische themapark' Cape Holland. Bij de VOC Wonder Walk kun je daar zien hoe het schip Prins Willem (Willim staat op de achtersteven) werd gebouwd. Er is een Adventure Galley, een klimrek in de vorm van een schip, en de Pirate Escape, waar je in een bootje van een flinke glijbaan wordt gelanceerd en met een grote plons in een bassin belandt. Volgens de prognoses moet Cape Holland jaarlijks minimaal 600.000 betalende bezoekers trekken. ,,Dat gaan we dit jaar al halen'', zegt Dirk Lips, directeur van Cape Holland-exploitant Libéma, tevens eigenaar van onder meer Safari Beekse Bergen en het Autotron. Marktonderzoek wees volgens hem uit dat men liever naar Cape Holland gaat dan naar Kaap Holland.

Voor het gemeentebestuur is dit park, gevestigd op het 40 hectare grote terrein van de voormalige en gerestaureerde marinewerf Willemsoord, de aftrap naar het nieuwe Den Helder. Een stad waar ,,je gezellig winkelt in het sfeervolle centrum en geniet van talloze mooie plekjes. Waar de kinderen zich uitleven op Cape Holland Willemsoord. Waar je wandelt langs een levendige en bedrijvige haven en waar je historie opsnuift bij de Stelling van Napoleon. En... waar het aantrekkelijk wonen is met overal de zee en het Wad om de hoek'', aldus de brochure `Den Helder in 2020'. Er moet dan ook een nieuw stadhuis zijn, in het centrum tussen ,,winkels, restaurants, gezellige terrasjes, scholen, galerieën, kantoren en zorgvoorzieningen''. De kosten voor de restauratie van de rijkswerf (80 miljoen euro) zijn opgebracht door gemeente, provincie, rijk en Europa. Speciaal hiervoor werd de lokale ozb-belasting verhoogd.

Maar Cape Holland is niet alleen symbool van het nieuwe Den Helder, het illustreert ook de bestuurlijke chaos. Het scheelde niet veel of de opening was niet doorgegaan. In september vorig jaar stemde de gemeenteraad tegen plaatsing van 53 speelautomaten in het themapark – tegenstanders spreken over gokkasten – omdat de gemeente uit angst voor gokverslaving een ontmoedigingsbeleid voert. Exploitant Libéma dreigde zich terug te trekken omdat de automaten onmisbaar zouden zijn voor een commerciële exploitatie. Twee weken later ging de raad alsnog akkoord, na een stevige lobby van bewoners en ondernemers, en nadat het college besloot ,,zijn positie ter beschikking te stellen''.

Een staatsrechtelijk novum dat helemaal niet kan, erkent burgemeester Staatsen. Maar hij vindt dat geen probleem. ,,Dat juridische geneuzel of we wel of niet demissionair kunnen zijn, daar word ik niet opgewonden van. Ik sta nog steeds achter onze keuze, al zou ik het nu anders verwoorden. Cape Holland is het symbool van een nieuw Den Helder, dat mocht en kon niet mislukken.''

Toch werd het openingsfeestje nog behoorlijk bedorven. Een week ervoor maakte het openbaar ministerie bekend een onderzoek te beginnen naar ,,mogelijke onregelmatigheden door medewerkers van de gemeente Den Helder in verband met herbouw en restauratie van de Oude Rijkswerf Willemsoord''. De burgemeester belde kroonprins Willem-Alexander toen maar af. Woedend zijn ze in Den Helder. Niemand zegt te weten wat er volgens het OM niet in de haak is. ,,Ongelooflijk schadelijk voor de stad'' noemt Staatsen de geur van fraude. Volgens wethouder Nico Bais (Economische Zaken, CDA) is het OM gewaarschuwd door ,,externe influistering''. Met stemverheffing: ,,Waarom wordt ons dit succes niet gegund? Wie heeft ons dit geflikt?'' Dreigend: ,,Als we te weten komen wie hierachter zit, laten we het er niet bij zitten.''

Spagaat

Zijn de beweegredenen van het OM nog onbekend, de crisis rond Cape Holland was de aanleiding voor `Tops', zoals het vernietigende rapport over de bestuurscultuur bekendstaat. Behalve burgemeester Staatsen worden in het rapport (Den Helder: doe normaal, een verbeterprogramma voor de gemeente Den Helder) alleen de griffier en de wethouder van Leefbaar Den Helder met name genoemd – de gemeenteraad wordt als collectief afgeserveerd. Staatsen vindt dat onverteerbaar. Ook is hij het niet eens met de oordelen. Beheerst: ,,Natuurlijk ben ik buitengemeen beschadigd door Tops. Ook mijn `marktwaarde' is gedaald, ik zal niet snel meer worden gevraagd voor andere functies, zoals dat eerder wel gebeurde.'' Tops en Van Spijker – onbereikbaar wegens vakantie – baseren hun oordelen op gesprekken met zestig mensen.

Concrete voorbeelden van het wangedrag van burgemeester, wethouder en griffier ontbreken in het rapport. Maar de `rolverwarring' waar de gehele Helderse politiek volgens de onderzoekers aan lijdt is goed zichtbaar, bijvoorbeeld in Cape Holland en de oude rijkswerf Wilemsoord waar het themapark gelegen is. Neem wethouder Bais. Hij is niet alleen wethouder, hij is ook president-commissaris van Willemsoord BV, een volledige dochter van de gemeente, en een van de drie leden van de Beheer- en Ontwikkelingsraad van Willemsoord BV. Hij behartigt dus zowel de belangen van de gemeente als die van Willemsoord, inclusief Cape Holland. Het risico bestaat dat hij met zijn twee petten in een spagaat belandt, erkent hij. Misschien moet hij binnenkort maar gewoon commissaris worden in plaats van president-commissaris, zegt hij zelf. Maar echt druk maakt hij zich er niet over. ,,Er wordt zoveel geouwehoerd over belangenverstrengeling.''

Dubbele functies zijn geen uitzondering in de Helderse politiek, eerder regel. Zo is de VVD'er Roelofsen voorzitter van de regionale VVV, een organisatie die goeddeels drijft op overheidssubsidie. VVD-raadslid Smit en D66-collega Klut zitten in het bestuur van Triade, een centrum voor kunsteducatie dat vorig jaar bijna acht ton van de gemeente ontving. Aan de Helderse Vereniging voor Buurt-, Wijk- en Speeltuinwerk (HVBWS) zijn maar liefst vier raadsleden verbonden, waarvan drie als bestuurslid. Linda Rose Smit, sleutelfiguur in cultureel Den Helder: ,,Raadsleden worden gekozen omdat ze maatschappelijk actief zijn, niet omdat ze `s avonds thuis op de bank zitten. Het is juist handig dat ik weet wat er bij die instellingen speelt.'' Klut ziet evenmin een probleem. ,,Als er over subsidie voor Triade wordt gestemd, schuif ik mijn stoel naar achteren.''

Het is raadsleden niet verboden nevenfuncties te bekleden, zegt professor Hans van den Heuvel, verbonden aan de onderzoeksgroep Integriteit van Bestuur aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ,,Ze mogen er van alles bij doen, als al hun functies en belangen maar aangemeld en openbaar zijn en als ze zich maar van stemming onthouden bij zaken waarin ze een rechtstreeks belang hebben.'' Desondanks noemt hij het onverstandig als raadsleden een bestuursfunctie bij een stichting vervullen die door de gemeente wordt gesubsidieerd. Dat zij bij een `gevoelige' stemming hun stoel achteruit schuiven, mag volgens Van den Heuvel dan ,,formeel de juiste gang van zaken zijn, maar het reilen en zeilen van zo'n stichting en de subsidieverstrekking worden toch ook in de fractie besproken?'' Het is helemaal uit den boze, vindt hij, dat een wethouder een bestuursfunctie bij een door de gemeente gesubsidieerde instelling bekleedt. ,,Dat zijn onverenigbare betrekkingen.''

Volgens Robert Koppen, voorzitter van de Helderse Ondernemingsvereniging Binnenstad en eigenaar van een schoenenwinkel, moeten de lokale politici elke schijn van belangenverstrengeling voorkomen. Hij verbaast zich over het feit dat bij Willemsoord BV een ambtenaar werkt die betrokken was bij een fraude-affaire uit 1998/99, waarbij twee wethouders moesten opstappen. ,,Zachte heelmeesters maken stinkende wonden.'' Een woordvoerder van Willemsoord BV meldt dat de betrokken ambtenaar ,,geen opdrachtgevende en/of financiële bevoegdheden'' heeft.

Er zijn diverse ambtenaren betrokken bij stichtingen ,,die drijven op gemeentelijke subsidie'', erkent burgemeester Staatsen. Dat is inderdaad ongelukkig, zegt hij. Zelf is hij onder andere voorzitter van de Stichting Sail Den Helder, dat er onlangs in slaagde het evenement Sail 2008 naar finishhaven Den Helder te halen. Ook Sail Den Helder is afhankelijk van gemeentelijke subsidie. ,,Dat moeten we inderdaad anders gaan regelen.''

De Noord-Hollandse Commissaris van de Koningin Harry Borghouts ziet de Helderse rolverwarring met lede ogen aan. ,,Er zijn twee stromingen in bestuurlijk Nederland'', zegt hij. ,,De ene stroming vindt het goed om overal betrokken bij te zijn, qualitate qua. Ik hoor bij de andere stroming, ik houd er niet van. Het risico van strijdige belangen wordt onnodig groot.'' Volgens Borghouts komt het verschijnsel vaker voor bij relatief geïsoleerde kustplaatsen met een weinig mobiele bevolking. ,,Je zou dit misschien ook kunnen zien in Velsen, Katwijk, Zandvoort.''

Borghouts vindt dat er veel te weinig gedaan wordt met de uitkomsten van het rapport. De burgemeester blijft de raadsvergaderingen voorzitten en laat zich niet coachen. `Supervisie' door de provincie is door de raad afgewezen. Niemand is opgestapt, ook al suggereren de onderzoekers dat de huidige impasse alleen door nieuwe mensen kan worden opgelost. ,,Het is jammer dat er geen personele consequenties worden getrokken'', zegt Borghouts. ,,Het lijkt erop dat raad en college het rapport min of meer naast zich neerleggen.'' Staatsen: ,,Er is geen motie van wantrouwen aangenomen. Van de 33 raadsleden hebben 31 hun vertrouwen uitgesproken in dit college.''

Zakkenvuller

De 33 raadsleden van Den Helder zijn verdeeld over elf verschillende fracties. In elk gesprek over het slechte functioneren van de lokale politiek valt dan ook het woord `versnippering'. Naast de grote, landelijke partijen heeft Den Helder een Leefbaar Den Helder, een Stadspartij, een AOV/Unie 55+, een lijst Prins en een fractie Abbenes. Met name de PvdA wordt de afgelopen jaren geplaagd door afsplitsingen. Zo is Leefbaar Den Helder een afsplitsing van de PvdA, zijn twee van de drie raadsleden van de Stadspartij uit de PvdA afkomstig en keerde ook de AOV'er de sociaal-democraten de rug toe.

Het meest recente schisma dateert van vlak voor het zomerreces. Fractievoorzitter Henny Abbenes werd na een afgewezen motie van wantrouwen tegen B&W uit de partij gezet en besloot als eenmansfractie verder te gaan. Staatsen: ,,Die afsplitsingen geven veel spanning binnen de raad, men staat vijandig tegenover de oorspronkelijke partij.'' Vakbondsman Abbenes, sinds 1992 in de raad, bevestigt dat beeld. ,,Ik vind dat dit college moet opstappen, maar voor mijn ex-partijgenoten ging dat te ver. Ik wil niet als een salonsocialist tegen het college aanschurken. Deze raad is zwak en het college maakt daar dankbaar gebruik van. In Den Helder wordt alles rond de dorpsbierpomp geregeld, en achteraf aan de raad voorgelegd.''

Onderlinge verhoudingen spelen een rol in raadsbesluiten, constateerden ook de raadsleden John Mulder (CDA) en Freek Bellinga (VVD) in een rapportage van oktober vorig jaar. Ze fungeerden als formateurs nadat het college zichzelf demissionair had verklaard. Ook achter een glas witte wijn in het Stadscafé aan de Beatrixstraat kunnen of willen zij niet benoemen wat de oorzaak is van de kinnesinne tussen raad en college, en tussen raadsleden onderling. Bellinga: ,,In het verleden hebben we heidagen georganiseerd om dingen uit te spreken, maar er wordt niets benoemd.'' De verhalen blijven des te meer rondzoemen. Ook over henzelf. Zo is Mulder eigenaar van een plaatselijk vastgoedbedrijf en hoort hij wel eens scheve verhalen over ,,die appartementjes'' die hij verhuurt boven speelhal Flamingo in de Spoorstraat. Waarom, hij zou het niet weten.

Libéma-directeur Lips noemt de aanvaringen met de Helderse gemeenteraad over Cape Holland uniek. ,,Ik heb ruim twintig jaar ervaring in het werken met gemeentelijke overheden, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt. In Groningen [waar Libéma onlangs het Stripmuseum opende, red.] zitten college en raad op één lijn, daar gaat het er fluitend doorheen.'' Libéma investeerde volgens Lips tot nu toe twaalf miljoen euro in het nautische themapark. Voor de exploitatie heeft Libéma met de gemeente een publiek-private samenwerkingsovereenkomst (PPS) gesloten. Kern daarvan is de Beheer- en Ontwikkelingsraad (BOR) van Willemsoord BV met drie leden: wethouder Bais, Libéma-directeur Lips en CDA-senator Wolter Lemstra als `onafhankelijk voorzitter'. Burgemeester Staatsen en wethouder Bais roemen Libéma als een ,,uitstekende partner''. Volgens hen is er sprake van een gelijkwaardige relatie. Bais: ,,Libéma heeft ons net zo hard nodig als wij hen. Raadsleden zien hem als winstmaker en zakkenvuller, onzin vind ik dat.''

Volgens Lips heeft de gemeenteraad geen oog voor de verdeling van bevoegdheden binnen de PPS over Cape Holland. ,,Blijkbaar hebben de raadsleden veel moeite met die taakverdeling. Zo hebben ze een besluit van de Beheer- en Ontwikkelingsraad over hekken op het binnenterrein van Cape Holland overruled met een raadsbesluit. Dat kan natuurlijk niet.'' Vorige maand werd het binnenterrein, met in het dok de replica van Prins Willem, opeens afgesloten. Libéma zoekt een manier om de kaartverkoop voor verschillende delen van het terrein te scheiden. Het leidde tot veel verontwaardiging, de raad eiste unaniem dat het terrein overdag weer zou worden opengesteld.

Lips: ,,We wilden niet weer een conflict, dus we zijn maar akkoord gegaan. Maar ik ga die kwestie opnieuw ter discussie stellen, we zijn nog niet klaar met die hekken. De gemeenteraad mag daar best een mening over hebben, maar ze hebben er geen zeggenschap over. Die bevoegdheid hebben ze in de PPS gedelegeerd, en daar zullen ze zich bij neer moeten leggen.'' En als ze dat niet doen? Lips: ,,Libéma heeft twintig bedrijven, Den Helder heeft alleen Den Helder. Dat moeten ze niet vergeten.''

`Er wordt zoveel geouwehoerd over belangenverstrengeling'