Piraten aan Europa's oostpoort

Miljoenen heeft Brussel besteed aan het beveiligen van Europa's oostgrens, maar de zwarte markt in Warschau slaat een bres in de verdediging. De Poolse overheid wil graag van de zwarte lijst af, maar op nog geen kilometer afstand van het parlementsgebouw is bijna alles nog zwart te koop.

Het was de grootste zwarte markt van Oost-Europa. En sinds 1 mei de grootste van de Europese Unie.

Het Stadion van de Tien Jaar (Dziesieciolecia) in Warschau werd medio jaren vijftig gebouwd om tien jaar communisme in Polen te vieren. Pas te laat bleek de ondergrond drassig en onstabiel. Het sportstadion werd zo symbool van communistisch falen. Alleen jongens uit de buurt spelen hier nu nog voetbal, in de modder. De bankjes zijn gesloopt of vergaan. En op de bovenste rij van het stadion, de kroon, wordt dagelijks een markt gehouden. Een deels legale, maar verder vooral zwarte markt.

Het onvermogen van het hedendaagse Polen om piraterij uit te bannen staat hier, in een perfecte cirkel, uitgestald: illegale cd's, dvd's, computerspellen en software, soms nog voordat het legaal in de winkel ligt; maar ook drank, sigaretten, horloges en naar verluidt zelfs wapens. Ruim 80 procent van de spullen komt uit Oekraïne of Rusland, evenals de meeste handelaren. De nieuwe buitengrens van de EU begint eigenlijk hier, in hartje Warschau. Brussel heeft miljoenen euro's gestuurd om de Poolse oostgrens met Wit-Rusland en Oekraïne te beveiligen. Maar een van de grootste sluipgaten, het Stadion van de Tien Jaar, is nog steeds niet dicht.

Officieel heet de markt Jarmark Europa. ,,Een slechte grap'', zegt Jan Baldyga van ZPAV, de belangenvereniging van muziekuitgevers in Polen, in geld uitgedrukt het grootste doelwit van de piraten. ,,Het is gênant dat wij, als pas toegetreden EU-lid, nog met deze situatie zitten. Het stadion ligt hemelsbreed achthonderd meter van het Poolse parlement en één kilometer van het politiehoofdkwartier vandaan. De situatie moet veranderen.'' Baldyga pleit voor strengere wetten. En strengere handhaving daarvan. ,,Er zijn eens 200 plekken in het stadion geteld waar illegaal werd gehandeld'', zegt Krzysztof Janiszewski van Microsoft Polen, waarvan de software op grote schaal illegaal wordt gekopieerd. ,,Piraterij lijkt wel een oerelement, als water of vuur. Het is er gewoon altijd. Je pakt twintig verkopers aan en de volgende dag staan er weer twintig nieuwe.''

,,Het is licht werk'', zegt de 22-jarige Marcin, die jarenlang gekraakte software en muziek aan de man bracht. ,,Ik heb ook klusjes gedaan via het arbeidsbureau: vuilnis opruimen, bomen omzagen. Dat was 30 zloty [6,80 euro] per dag, hartstikke zwaar en goed waardeloos. Maar hiermee kun je 100 zloty op een dag verdienen.'' De verleiding is groot, want door de hoge werkloosheid (20 procent) liggen de banen niet voor het oprapen.

De schade die film-, muziek- en softwaremaatschappijen in 2003 in Polen leden, wordt geschat op 220 miljoen dollar (179 miljoen euro). Volgens Baldyga heeft de zwarte handel ook tot gevolg dat internationale muziekartiesten Polen vaak overslaan. Ze kunnen hier door de piraterij weinig verdienen aan hun cd's en blijven weg.

De grote bazen die achter de zwarte handel zitten gebruiken meestal illegalen, scholieren of studenten als loopjongens. Marcin zat nog op school toen hij begon. Zijn eerste baas was ,,een schurk'', die door een walkietalkie blafte. ,,Hij schreeuwde naar iedereen en ramde zelfs een keer zijn vriendin – een mooi meisje – met een stoel, omdat ze 200 zloty was kwijtgeraakt.'' Marcin was niet bang. ,,Je kunt overal in elkaar worden geslagen. En daar word je dan niet eens voor betaald.'' Op een goede dag kun je zo'n 1.000 zloty verdienen, vertelt hij. Daarvan mag je 10 procent zelf houden.

De bazen drinken de hele dag bier en eten hamburgers. ,,Maar ze houden je strak in de gaten'', zegt Marcin. ,,Met vingergebaren moet je steeds aangeven hoeveel je verkocht hebt en voor welke prijs.'' Drie vingers met de handpalm naar het gezicht toe betekent `drie cd's verkocht voor de normale prijs'. De handpalm van het gezicht af betekent `met korting'. ,,Ze komen dan meteen vragen hoeveel korting je hebt gegeven'', zegt Marcin. ,,Dat kun je dus beter niet te vaak doen.''

In zekere zin is de Poolse staat direct belanghebbende bij de zwarte handel. Het terrein waarop het Stadion van de Tien Jaar is gebouwd is staatseigendom. Het wordt verhuurd aan een particuliere uitbater, het bedrijf Damis. Kort geleden heeft de overheid het contract met Damis verlengd, tot verdriet van de software- en muziekindustrie, die al lang geen vertrouwen meer heeft in deze uitbater.

Over het Poolse piratenstadion wordt eindeloos geklaagd, door de industrie, door Brussel, door Washington. Vorig jaar zette de USTR (United States Trade Representative), de Amerikaanse handelsvertegenwoordiger, Polen zelfs op de Priority Watch List, een toonaangevende zwarte lijst van de allergrootste schenders van (Amerikaans) intellectueel eigendom. Daarvoor stond Polen al jaren op de gewone Watch List, maar nu kwamen economische sancties in beeld.

Volgens de Amerikanen was de Poolse oostgrens zo lek als een mandje. De USTR vond bovendien de Poolse productiecapaciteit van digitale schijfjes (cd en dvd) buitensporig groot: de zeven functionerende cd-fabrieken in Polen kunnen per jaar 385 miljoen schijfjes maken, terwijl de jaarlijkse vraag in Polen op zo'n 120 miljoen wordt geschat – volgens de VS een uitnodiging tot piraterij. En medicijnpatenten werden onvoldoende of niet beschermd: de Poolse overheid stond toe dat generieke medicijnen, goedkope imitaties van merkmedicijnen, legaal op de markt verschenen nog voordat patenten waren verlopen. De motieven hiervoor zouden politiek zijn: goedkopere medicijnen om kiezers te paaien.

Het rapport kwam in Polen keihard aan. Warschau beloofde beterschap. Er kwam een interministerieel overlegorgaan. En de zwarte handel wordt inmiddels veel actiever aangepakt. Recentelijk zijn grenswachters die aan de Duitse grens waren gestationeerd, overgeplaatst naar de oostgrens. Inmiddels heeft Washington Polen weer op de `gewone' zwarte lijst gezet, als blijk van waardering voor de nieuwe houding. Er is vooral tevredenheid over het toegenomen aantal politie-invallen in het stadion in Warschau en over de verscherpte controle aan de grens. Dat laatste is vooral het gevolg van Polens toetreding tot de EU en de modernisering, met Europees geld, van grensposten en grensbewakingsapparatuur.

Marcin heeft de gevolgen van de nieuwe aanpak gemerkt. Voorheen werd de handel openlijk op klaptafeltjes bedreven. De politie of particuliere bewakers in het stadion werkten vaak gewoon mee. ,,Ze waarschuwden als er een inval ophanden was. Je moet de komende twee uur wegblijven, zeiden ze dan.'' Maar vorig jaar werd alles moeilijker. ,,De politie begon opeens tafeltjes in beslag te nemen. Een collega van mij belandde in een politiecel. Het leek opeens niet meer zo winstgevend'', zegt Marcin. ,,Dat was het moment dat ik ben gaan nadenken. Kort daarna ben ik gestopt.'' Hij maakt nu z'n school af.

Op de kroon van het stadion wordt, ondanks de nieuwe aanpak, nog steeds elke dag een ritueel dansje opgevoerd. De tafeltjes hebben plaatsgemaakt voor dikke jassen, waar honderden schijfjes in passen, meestal in hoesjes in plaats van doosjes, om ruimte te besparen. De verkopers zijn schichtig geworden, ze doen alsof hun neus bloedt en halen dan, als het sein `veilig' wordt gegeven, razendsnel de koopwaar tevoorschijn, uit hun mouwen, binnenzakken en broek. De bewakers lopen intussen hun rondjes op de kroon.

Het aanbod van illegale goederen in het stadion is sinds vorig jaar onmiskenbaar afgenomen, aldus een recent rapport van de International Intellectual Property Alliance (IIPA), de internationale organisatie voor intellectueel eigendom, die informatie verzamelt van lokale piratenjagers, zoals ZPAV, en vervolgens overheden adviseert. Volgens IIPA is Warschau wakker geschud en heeft harder overheidsoptreden ervoor gezorgd dat de illegale verkoop niet meer openlijk gebeurt. Maar toch adviseert de organisatie dat Polen op de Amerikaanse prioriteitenlijst blijft.

IIPA waarschuwt dat de aanpak van het stadion wel eens ,,tijdelijk'' en ,,cosmetisch'' zou kunnen zijn. De criminelen zijn door de toegenomen invallen nu uitgezwermd over het land. Overal ontstaan ,,ministadions''. IIPA is ook bezorgd over het artwork op de cd's, dat steeds beter wordt, hetgeen kan wijzen op betrokkenheid van grote criminele organisaties die over veel geld beschikken. En de productiecapaciteit van digitale schijfjes in Polen blijft fenomenaal groot, aldus IIPA. ZPAV heeft op dit moment tegen zes cd-fabrieken gerechtelijke onderzoeken lopen, zegt Baldyga. ,,Want er wordt daar absoluut illegaal geproduceerd.''

De Amerikaanse handelsvertegenwoordiger heeft het IIPA-advies niet overgenomen en ziet Polen niet langer als prioriteit. Maar helemaal gerust is de USTR er niet op. Later dit jaar volgt een extra ingelaste evaluatie van de situatie in Polen, om te kijken of het nieuwe beleid wel wordt doorgezet. De druk blijft op de ketel. Washington heeft Warschau verteld dat het dit jaar nog ,,tastbaar resultaat'' wil zien van de verscherpte controle aan de oostgrens.

Zijn muziek, films of software in Polen niet gewoon veel te duur? De prijzen voor zulke producten liggen op hetzelfde niveau als in West-Europa, terwijl de lonen gemiddeld rond een kwart bedragen. ,,Het is heel jammer dat de Polen zo weinig verdienen, maar dat is nog geen rechtvaardiging van crimineel gedrag'', zegt Baldyga. ,,Muziekbedrijven hebben nu eenmaal een wereldwijde strategie wat prijzen betreft.''

Volgens Baldyga is de Poolse mentaliteit de echte oorzaak van het probleem. ,,Onder het communisme werd illegaliteit geassocieerd met heroïsme. Veel mensen leggen dat verband nu nog steeds.'' Onwetendheid is een andere oorzaak. ,,Vijf jaar geleden wisten veel politieagenten niet eens wat copyright was'', zegt Baldyga. De straffen in Polen voor piraterij zijn bovendien niet afschrikwekkend genoeg.

,,Justitie werkt langzaam'', zegt Baldyga. ,,Criminelen krijgen de indruk dat ze straffeloos hun gang kunnen gaan.'' Volgens cijfers van IIPA zijn in Polen ruim 8.000 rechtszaken over muziek- en filmrechten voor onbepaalde tijd opgeschort, meestal als gevolg van capaciteitsproblemen bij de rechtbanken.

Het goede nieuws is dat het downloaden van illegale muziek en software, via internet, in Polen nog niet zo'n vaart loopt. Veel Polen kunnen zich nog geen snelle internetverbinding veroorloven. Maar daar komt snel verandering in. ,,Onze volgende uitdaging'', zegt Baldyga.

Microsoft Polen heeft er overigens al een nieuw probleem bij: onlangs is ontdekt dat grote, buitenlandse supermarkten in Polen voor spotprijzen pc's verkopen met illegale versies van het besturingsprogramma Windows. ,,In de strijd om de laagste prijzen wordt naar illegale methodes gegrepen'', zegt Janiszewski van Microsoft Polen. ,,We hebben geprobeerd te praten, maar dat willen ze niet.''

En wat gaat Marcin nu doen? Weer bomen omzagen? ,,Nee, ik ga twee maanden naar Nederland. Een vriend van me heeft daar contacten. We gaan bloemen plukken.''

Legaal?

Marcin grijnst. ,,Legaal genoeg.''