`Geen vertrouwen in sociale partners'

Om de economie te helpen, is loonmatiging nodig. Volgens minister De Geus van Sociale Zaken kunnen werkgevers en werknemers dat zichzelf verwijten.

Hij is koud terug van vakantie of de kranten staan al weer bol van woedende werkgevers en werknemers. Minister De Geus (Sociale Zaken, CDA) heeft de naam van aanpakken te weten. Na het mislukken van het voorjaarsoverleg met de sociale partners nam hij meteen maatregelen en ook nu lanceert hij het ene na het andere voorstel. ,,Het beeld is een beetje scheef'', zegt hij op zijn werkkamer na afloop van de eerste ministerraad van dit politieke seizoen. ,,De suggestie bij de sociale partners is dat wij niet nadenken en, bats, weer een trap tegen de bal geven. Het tegendeel is waar.''

De bonden vinden dat u weer erg hard van stapel loopt door loonstijgingen niet langer algemeen verbindend te verklaren. Dat zou hun onderhandelingsvrijheid aantasten.

,,Dat besluit moest om juridische redenen snel worden genomen. We hebben in het voorjaar al tegen de bonden gezegd dat we dit zo zouden aanpakken. We hebben de vakbeweging en de werkgevers in staat gesteld om te reageren, ze uitstel gegeven toen ze daarom vroegen, en toen de reacties bestudeerd en gewogen. Die reacties bevatten niet veel nieuws. Het is een kolossaal misverstand als de bonden zeggen dat ik met dit besluit de onderhandelingsvrijheid van de werkgevers en de werknemers aantast. Ik vind de contractsvrijheid enorm belangrijk. Maar verwacht niet dat ik het machtsmiddel van de algemeenverbindendverklaring gebruik om ook de werkgevers die niet bij een werkgeversvereniging zijn aangesloten, te dwingen de loonsverhoging toe te passen.''

Vertrouwt u de partijen niet toe dat ze verantwoorde lonen afspreken?

,,Er is bij mij een zeer volwassen vertrouwen in de werkgevers en werknemers. In het najaarsakkoord is overeengekomen dat ze de lonen niet zouden laten stijgen. Dat vertrouwen bleef bestaan toen dit voorjaar bleek dat bij de helft van de afgesloten CAO's toch iets mis was. Maar er kwam een eind aan het vertrouwen toen de sociale partners officieel per brief lieten weten zich niet meer aan de nullijn gebonden te achten.''

Uw besluit zou amper gevolgen voor de loonkosten hebben omdat zoveel werkgevers en werknemers rechtstreeks aan de CAO zijn gebonden.

,,De werkgevers die niet bij een werkgeversvereniging zijn aangesloten hoeven de loonsverhoging die in de CAO is overeengekomen niet te betalen als ik die niet algemeen verbindend verklaar. Dat stimuleert de CAO-partners om een loonafspraak te maken die ook aantrekkelijk is voor niet aangesloten werkgevers. Er ligt nu druk op de werkgeversorganisaties om in ieder geval de aangesloten leden te behouden. Daarnaast kan ik niet de uitkeringen en de ambtenarensalarissen op de nullijn houden en wel stempelen voor loonsverhogingen in de marktsectoren.''

Sociale partners vrezen dat de algemeen verbindend verklaring om politieke redenen helemaal op de helling gaat. Is die vrees gegrond?

,,Nee. In eerdere periodes waarin economisch herstel nodig was is niet getornd aan de algemeenverbindendverklaring. Het is uniek dat het kabinet zich vastlegt op een meerjarige nullijn en dat er maatschappelijke consensus bestaat dat dat nodig is voor het economisch herstel. Natuurlijk hadden de bonden voorwaarden verbonden aan de afspraak de lonen niet te laten stijgen, maar ze hebben erkend dat het verstandig beleid is.''

Bent u verrast door de grote weerstand?

,,Nee, daar ben ik niet zo verbaasd over. Het najaarsakkoord van 2003 was al zeer broos, omdat bevriezing van de lonen een enorme stap was voor de vakbonden. Ik vind het ongelooflijk jammer dat we er in het voorjaar niet uit zijn gekomen met de prepensioenen, maar ik had er rekening mee gehouden dat de vakbeweging daarna op verscheidene punten de confrontatie zou zoeken. En in haar kielzog de in dit geval de meer opportunistische werkgeversorganisaties, zoals MKB Nederland. Ik verwacht dat het gesprek nu weer op gang komt, maar over de onderwerpen waarop het overleg voor de zomer gestrand is praten we niet meer. Het verbreden van de agenda is een beproefd middel om de zaak vlot te trekken, maar het helpt niet als je teruggaat naar de plaats van het ongeval. Extra geld hebben we niet.''

U heeft deze week geopperd de belastingen voor de rijken te verhogen om de minima te helpen. Welke maatregelen heeft u in petto?

,,Er zijn een heleboel opties: je zou de hogere inkomens meer belasting kunnen laten betalen. Je zou de AOW-premie kunnen verlagen, de WAO-premie verhogen en de WW-premie verlagen. Je kunt het dubbele spaarloon afschaffen. Al die mogelijkheden hebben gevolgen voor de inkomens. En dan heb ik het nog niet eens over de aftrekposten. Overigens hebben de vakbonden in de onderhandelingen over het najaarsakkoord, in november, al aangegeven dat zij bijvoorbeeld het spaarloon zouden willen inleveren. Dat staat dan bij ons nu niet meer op het prioriteitenlijstje om te behouden.''

GroenLinks noemde u een Robin Hood omdat u geld weghaalt bij de rijken en aan de armen wilt geven. Gaat u dat ook zo op prinsjesdag laten zien?

,,Natuurlijk, we maken een staatje met de inkomenseffecten zonder het beleid, een staatje met de effecten van het beleid en het eindresultaat. Daarin zie je dan dat mensen met bijvoorbeeld twee keer modaal van min 1,0 naar min 1,7 procent gaan en de minima van bijvoorbeeld min 2,0 naar min 0,8 procent. Het zal allemaal niet wereldschokkend zijn, maar toch.''

Minister Zalm (Financiën, VVD) is het niet op alle punten met u eens. Neemt u politiek gezien nu meer ruimte dan vorig jaar?

,,Ja, ik neem die ruimte omdat het noodzakelijk is. De onderhandelingen in het kabinet over de inkomens beginnen pas volgende week, maar ik vind nu al dat we het moreel aan onszelf verplicht zijn de minima met kinderen en de ouderen zonder aanvullend pensioen te beschermen. Het Centraal Planbureau heeft becijferd dat – ondanks de afspraak de lonen niet te laten stijgen – de gemiddelde werknemer toch een loonstijging kan verwachten. Dan moet je als overheid zeggen: de zwaksten in de samenleving mogen niet achterblijven. In de onderhandelingen in april over de aanvullende bezuinigingen heb ik tegen minister Zalm gezegd: ik wil nu best wat bijdragen, maar dan wil ik de garantie dat de minima er met prinsjesdag niet teveel bij inschieten. Daarom heb ik nu de ruimte om met deze voorstellen te komen.''

Is het niet paradoxaal dat de overheid nu moet bijspringen voor de minima omdat de sociale partners zich niet aan de nullijn houden?

,,Het is lastig, maar ik prijs me gelukkig met dergelijke partners. Het is de tol die je voor democratie betaalt.''