Eiwit in speeksel elimineert tandrotbacterie

Speeksel bevat een eiwit (agglutine, afgekort SAG) dat de tandbederfbacterie Streptococcus mutans bindt en onschadelijk maakt. Biochemicus Floris Bikker van het Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam (ACTA) analyseerde de structuur en werking van SAG, voor een proefschrift waarop hij eind mei promoveerde.

SAG is een eiwit dat normaal gesproken bestaat uit een keten van 2.413 aminozuren, maar er bestaan kortere en langere varianten. Sommige mensen kunnen alleen de korte vorm maken, waardoor het eiwit minder bacteriën kan binden. Waarschijnlijk gebeurt dit doordat in de korte variant van SAG minder bacteriebindende eiwitstukjes (van elf aminozuren lengte) voorkomen. SAG herbergt vele herhalingen van die eiwitbindende elementen in zijn aminozuurketen.

Bikkers onderzoek is een aanvulling op het beeld, dat de laatste jaren is ontstaan, dat speeksel van cruciaal belang is bij de afweer tegen de kwalijke invloed van micro-organismen zoals bacteriën, schimmels en virussen (hiv). Vooral bacteriën zijn de oorzaak van de belangrijkste gebitsziekten als tandbederf en tandvlees- en kaakbotziekten, de zogenaamde parodontale afwijkingen. Feitelijk gaat het hier over infectieziekten waarbij deze bacteriën van persoon tot persoon worden overgedragen.

Onze defensie tegen gebitsziekten wordt mede gevormd door de vele eiwitten in de mondvloeistof die zowel bacteriën kunnen doden als hun groei kunnen remmen. Het betreft met name lysozym, lactoferrine, cystatinen en histatinen. Daarnaast komen er eiwitten in voor die door binding en samenklontering de aanhechting van deze micro-organismen aan bijvoorbeeld de tanden en kiezen kunnen remmen en voorkomen. Dat zijn onder meer de immunoglobulinen, mucinen en agglutinine.

Oorspronkelijk nam men aan dat SAG alleen aanwezig zou zijn in de speekselklieren en in het speeksel. Later bleek dat een identiek eiwit voorkomt in het longvocht en in het hersenweefsel. Dezelfde eiwitten kunnen zich ook aan bacteriën in de luchtwegen binden. Of mensen met korte SAG ook meer last hebben van tandbederf, of van luchtwegontstekingen is nog niet bekend.

In tegenstelling tot soortspecifieke antilichamen herkent en bindt SAG een groot scala van ziekteverwekkers. SAG bindt specifiek aan fosfaatgroepen die bijna alle bacteriesoorten op hun buitenwand hebben.

Een ander opvallend feit was dat SAG in sommige speekselkliertumoren afwezig bleek te zijn. Maar dat in het gezonde weefsel, dat aan de tumor grensde, juist verhoogde concentraties SAG voorkwamen. Mogelijk verraadt deze ophoping van SAG de aanwezigheid van een dergelijke tumor die, met de thans bestaande diagnostische hulpmiddelen, niet zou zijn ontdekt.

Tot slot constateert de onderzoeker dat de SAG-eiwitten in de toekomst mogelijk gebruikt zouden kunnen worden in bijvoorbeeld mond- en spoeldranken, met name om gebitsinfecties te voorkomen. Toepassingen in tandpasta's, kauwgom of neus- en oogdruppels lijken ook mogelijk. In zekere zin zouden deze eiwitten antibiotica kunnen vervangen daar deze, als lichaamseigen eiwitten, geen resistentie van bacteriën opwekken.