Celibidache dwong musici mee te denken

Net als de vorige maand overleden Carlos Kleiber was Sergiu Celibidache een excentrieke dirigent: wereldberoemd, maar ook erg obscuur. De Oostenrijker Kleiber dirigeerde weinig en maakte zelden opnamen. De Roemeen Celibidache dirigeerde meer, vaak in legendarische langzame tempi, maar nam nog veel minder op: voor hem was een plaatopname `de dood van de muziek'.

Celibidache's zoon Serge kwam niettemin na zijn dood in 1996 bij EMI met een elfdelige box met live-concertopnamen van Celibidache. En de komende zondagen zendt het VPRO-programma Vrije Geluiden een driedelig portret uit dat Serge van zijn vader maakte, kort voor zijn dood in 1996, 84 jaar oud. We zien Celibidache bij repetities van de Münchener Philharmoniker, bij een masterclass dirigeren en in zijn tuin, waar Celibidache mijmert en oreert over muziek.

Le jardin de Celibidache heet de serie. Die tuin lijkt de Hof van Eden, het is het Paradijs van Celibidache en in die tovertuin is hij de god die zijn evangelie preekt. Hij geeft de bloemen en de planten water, hij voedert de honden, de eenden en de zwanen. Celibidache was een praktizerend zen-boeddhist en we zien in de tuin boeddhistische monniken bij hun rituelen.

In zijn masterclass is Celibidache een narrige leraar van het zeer hardhandige en niets ontziende soort. De jonge dirigenten worden soms al bij het aangeven van het begin van de eerste maat op hun nummer gezet, keer op keer zelfs. Hoe vanzelfsprekend het ook lijkt, Mozart gaat niet vanzelf. ,,Daar is geen noot muziek bij, dat raast maar door!''

Bij het repeteren van Mozart en Bruckner – zijn specialiteit – bij de Münchener Philharmoniker gaat het niet veel anders. Het orkest moet uit zichzelf exact zo spelen als hij het wil en als dat niet precies gebeurt, reageert hij diepgewond. Een gewone repetitie blijkt een masterclass orkestspel, hij dwingt de musici om collectief zélf mee te denken, eigenlijk om Celibidache overbodig te maken. Als dat lukt, is hij gelukkig, tot het weer mis gaat.

Celibidache's langzame tempi doen zeker in korte stukjes soms karikaturaal aan. Maar hij verbiedt critici te spreken over tempo, het gaat immers over het geven van impulsen en het afwikkelen daarvan. Het is allemaal interessant en fascinerend om te zien en te horen. Celibidache was ook een oude zeur, soms, eigenlijk vaak. Maar hij maakte wel op unieke wijze muziek.

Le jardin de Celibidache: VPRO, Ned.3, 11.00-11.48u. en komende twee zondagen.