Als dit allemaal waar is... (Gerectificeerd)

Na het zien van Fahrenheit 9/11 blijft één vraag hangen: Is dit allemaal waar? Een kijkwijzer.

Fahrenheit 9/11, de film van de Amerikaanse cineast Michael Moore die zowel een Gouden Palm als een Oscar won, laat weinig kijkers onbewogen. Al tijdens de voorstelling, bijvoorbeeld afgelopen week in het Haags Filmhuis, reageert de zaal duidelijk hoorbaar verbaasd en geschokt. Met behulp van archiefmateriaal suggereert de film dat George W. Bush ten onrechte president is, dat zijn familie nauwe banden onderhoudt met die van Osama bin Laden en dat hun financiële en oliebelangen een rol hebben gespeeld bij de beslissing Afghanistan en Irak aan te vallen. Om maar iets te noemen. Wat is het feitenmateriaal bij Moore's provocerende stellingen?

Vice-president Al Gore kreeg bij de verkiezingen van 2000 de meeste stemmen.

Fahrenheit 9/11 opent met beelden van de presidentsverkiezingen van 2000 van een juichende Al Gore met boven zijn hoofd een spandoek met `Victory'. ,,Was het allemaal een droom?' vraagt Moore in een voice over. Hij suggereert dat niet George W. Bush maar Al Gore de verkiezingen won omdat de Democraat de meeste stemmen kreeg.

Gore kreeg inderdaad de meeste stemmen. (50.996.064 tegen 50.456.167 voor Bush). In het Amerikaanse kiesstelsel gaat het er echter om de meeste en grootste staten achter je te krijgen en dat lukte Bush: hij had 271 `kiesmannen' tegen Gore 266. De verkiezingsuitslag is wel omstreden. In Florida kon wegens gebrekkige stemmachines de uitslag niet nauwkeurig worden vastgesteld. In vier stemdistricten werd een hertelling geëist. Uiteindelijk besloot het Hooggerechtshof na een maand van hertelling en juridische steekspel in het voordeel van Bush. Een hertelling in opdracht van de kranten USA Today en The Miami Herald in 2001 wees uit dat Bush in Florida had gewonnen, een consortium van onder meer The New York Times, The Wall Street Journal en The Washington Post wees juist Gore als eigenlijke winnaar aan. De beelden van een juichende Gore werden twee dagen voor de verkiezingsdag gemaakt tijdens een campagnebijeenkomst.

De conservatieve televisiezender Fox News – waar de neef van Bush nieuwsadviseur was – riep Bush als eerste uit tot winnaar in Florida.

Fox News was om kwart over twee 's nachts inderdaad de eerste die de verkiezingsoverwinning in Florida op 7 november toeschreef aan Bush. Het Voter News Service consortium, waartoe naast Fox ook de zenders ABC, CBS, CNN en NBC en persbureau Associated Press behoren, had tot dan toe aan de hand van peilingen voorspeld dat Gore zou winnen. De meeste zenders riepen – soms nog voor de stembureau's om zeven uur sloten in Florida – op basis hiervan Gore tot winnaar uit, zo blijkt uit een onderzoek door de media zelf. Ze moesten dit rond tien uur 's avonds intrekken toen duidelijk werd dat de uitslag omstreden was. Fox News had tot dan toe alleen gemeld dat ,,het er goed uitziet voor Gore'. Toen de Voter News Service aan de hand van nieuwe peilingen voorspelde dat Bush de winnaar was, meldde Fox dit als eerste. De andere zenders volgden en Gore belde Bush om hem te feliciteren. Daarna ging het tellen nog door en veranderde de uitslag van winst voor Bush in `too close to call'. Gore trok zijn felicitaties in en het getouwtrek begon.

Bush was 42 procent van de tijd tussen zijn aantreden in januari 2001 en 11 september met vakantie.

Moore citeert hierbij The Washington Post, die naast `echte' vakantiedagen ook weekeinden, officiële vrije dagen en reisdagen meetelde. In een reactie op het krantenbericht noemde het Witte Huis de tijd die Bush doorbracht op zijn ranch in Texas en het presidentiële buitenverblijf Camp David ,,werkvakanties'. Zo ontving hij onder anderen de Britse premier Blair. De Witte Huis-correspondent van CBS, Mark Knoller, de onofficiële kroniekschrijver van Bush' reizen, zei tegen persbureau Knight Ridder dat Bush 50 dagen op zijn ranch was, 40 dagen in Camp David en vier dagen in het vakantiehuis van de familie in Maine. Dat komt neer op 39 procent in acht maanden. Knoller heeft weekeinden en vaste vrije dagen als de Onafhankelijkheidsdag niet meegeteld.

Bush ging, toen hij op 11 september te horen kreeg over de aanslagen, door met een `fotosessie'.

De film toont Bush op bezoek bij een kleuterschool in Florida. Terwijl twee vliegtuigen zich in het World Trade Center boren, luistert Bush naar de juf die voorleest uit `My Pet Goat'. Zijn chef-staf fluistert in zijn oor dat ,,Amerika wordt aangevallen'. De beelden vertragen, de minuten tikken weg terwijl Moore zich hardop afvraagt waar de president aan denkt.

De commissie van het Amerikaanse Congres die onderzoek deed naar `11 september' en vorige maand verslag uitbracht, meent dat Bush juist heeft gehandeld. ,,Bush nam de juiste beslissing door kalm te blijven en niet haastig weg te gaan', zo zei vice-voorzitter Lee Hamilton (Democraat) tegen het persbureau Knight Ridder. Wel concludeerde de commissie dat tussen vijf over negen 's ochtends en half tien, toen Bush op de school was, de regie uit het landsbestuur verdwenen leek te zijn.

De familie van Osama bin Laden en andere Saoediërs mochten na 11 september 2001 de VS verlaten, ondanks een algemeen vliegverbod.

Het vertrek geschiedde op verzoek van de regering in Riad, die vreesde voor wraak omdat 15 van de 19 kapers Saoediërs waren, concludeert de commissie die onderzoek deed naar `11 september'. Zij meldt dat dertig van de 142 vertrekkende Saoediërs, onder wie de meeste Bin Ladens, eerst zijn onderzocht op banden met terreurorganisaties. Ze zijn ook ondervraagd. De FBI meldt dat de Bin Ladens gedetailleerde vragen kregen voorgelegd. ,,Geen van de passagiers verklaarde recent contact te hebben gehad met Osama bin Laden.'

Persbureau AP concludeerde op basis van eigen onderzoek dat de Saoediërs tussen 14 en 24 september vertrokken. Het Amerikaanse luchtruim werd op 13 september weer vrijgegeven. De zogenoemde Bin Laden-vlucht vertrok op 20 september. Richard Clarke, de inmiddels vertrokken terreurspecialist van het Witte Huis, gaf daarvoor toestemming. ,,De beslissing werd niet hoger genomen', zo getuigde hij voor de 11 september-commissie.

James Bath, een vriend van Bush uit zijn legertijd, investeerde namens de familie Bin Laden geld in de VS. Bath investeerde in een bedrijf van Bush.

Het Center for Public Integrity, een onafhankelijke onderzoeksgroep, ,,vond nooit iets dat dit bevestigde', aldus directeur Bill Allison in reactie op Moore's film tegen de San Jose Mercury News. Het centrum deed onderzoek naar Bush' jaren in Texas en concludeerde dat Bath wel geld beheerde van Osama bin Ladens broer Salem – een van de vele broers van Osama – maar dat er geen bewijs is dat hij dit in het bedrijf van Bush investeerde.

De families Bush en Bin Laden hebben beiden een belang in de Carlyle Group. De Carlyle Group investeert in de wapenindustrie. De wapenindustrie maakte na 11 september winst.

De Carlyle Group in Washington is een particuliere investeringsbank met wereldwijd bijna 14 miljard dollar onder beheer. De groep investeert in de wapenindustrie, lucht- en ruimtevaart en telecommunicatie. Bush sr. adviseerde de Carlyle Group, zijn minister van Binnenlandse Zaken James Baker was partner, maar ook hoge Democraten zijn betrokken bij de bank, zoals oprichter David Rubenstein, adviseur van president Carter. Behalve de Bin Ladens (die 2 miljoen dollar investeerden) heeft ook filantroop George Soros een belang in de investeringsbank, net als 600 anderen uit 55 landen. Een woordvoerder van de bank reageerde tegenover Newsweek laconiek op de vermelding in Moore's film: ,,Hij komt tot de conclusie dat we goede investeerders zijn.'

,,Ieder feit in mijn film is waar. Ik daag iedereen uit iets te vinden dat niet waar is', zegt Moore zelf. Maar hij claimt niet een objectieve documentaire te hebben gemaakt. Hij noemt zijn film een `opinie-artikel'. Moore: ,,Dit is mijn mening over de afgelopen vier jaar onder de regering-Bush. Ik probeer niet te pretenderen dat dit een soort, je weet wel, eerlijke en gebalanceerde journalistiek is. Al mijn films hebben een soort doel op de lange termijn dat ik hoop op een dag wordt gehaald. Het economische systeem in dit land is oneerlijk en ondemocratisch en totdat dat verandert, zullen we het soort problemen blijven houden die ik in mijn films onthul. Elke film heeft ook een missie op de korte termijn. De missie van deze film is George Bush uit het Witte Huis te halen.'

Met medewerking van Marianne Vermaak.

Wilt u reageren? Stuur uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf het Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam.

Rectificatie

Fahrenheit 9/11

In het artikel Als dit allemaal waar is... over de film Fahrenheit 9/11 van Michael Moore (14 augustus, Zaterdag &cetera, pagina 7) stond dat de documentaire is bekroond met een Oscar. Moore kreeg de Academy Award echter voor zijn vorige film, Bowling for Columbine. James Baker wordt in het artikel oud-minister van Binnenlandse Zaken genoemd. Dit is onjuist. Hij was minister van Buitenlandse Zaken en van Financiën.