`Drugsverslaving is een leerproces'

Voor het eerst is langdurig onderzocht wanneer een rat die zichzelf cocaïne kan toedienen, verslaafd raakt. De hoeveelheid drugs die ze krijgen, bepaalt of ze echt verslaafd raken.

De Nederlandse onderzoeker dr. Louk Vanderschuren, sinds kort werkzaam bij het Rudolf Magnusinstituut voor neurowetenschappen van de Universiteit Utrecht, was als post doc tijdelijk aan de universiteit van Cambridge verbonden. Samen met de Britse hoogleraar psychologie dr. Barry Everitt ontwierp hij een rattenexperiment waarmee het ontstaan van dwangmatige drugsverslaving kan worden onderzocht.

,,Het leverde hen een publicatie in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift Science op.

We wisten toch al lang dat ratten, net als vrijwel alle zoogdieren, verslaafd kunnen raken aan drugs?

,Al meer dan 40 jaar worden er experimenten gedaan waarbij ratten, door op een hendeltje te drukken, zichzelf via een slangetje in de bloedbaan een drug kunnen toedienen. Alleen stopten die experimenten meestal na tien tot dertig dagen. Op dat moment zijn de ratten eigenlijk nog `incidentele' gebruikers.

,,Er waren technische, organisatorische en financiële overwegingen om de experimenten niet lang te laten duren. Maar het is nu eenmaal zo dat het dwangmatige zoeken naar drugs de echte verslaafde van de incidentele drugsgebruiker onderscheidt. Echte verslaafden móéten drugs hebben, ook al weten ze dat het verwerven of het gebruik negatieve consequenties heeft.

,,Die kenmerken hebben wij en onze Franse collega's nu voor het eerst in een diermodel omgezet. Wij keken naar de criteria die ook worden gebruikt om verslaving bij mensen te diagnosticeren. Daarom heeft zo'n belangrijk wetenschappelijk tijdschrift als Science deze onderzoeksuitkomsten gepubliceerd.''

Wat is het praktisch nut van dit onderzoek?

,,Het verslavingsonderzoek komt ermee op een hoger niveau, omdat we nu de kern van drugsverslaving kunnen onderzoeken. Ik ga in vervolgonderzoek bijvoorbeeld kijken wat er bij verslaving in het brein veranderd is, of die veranderingen omkeerbaar zijn en of we dat met farmacologische stoffen kunnen beïnvloeden.

,,De Fransen hebben bijvoorbeeld gekeken of dwangmatig verslaafde ratten die waren afgekickt weer terugvallen als ze opnieuw de gelegenheid krijgen cocaïne te gebruiken. Dat deden ze bijna allemaal.''

Hoe komt dat en hoe is dat te voorkomen?

,,Hersenonderzoekers hebben de laatste jaren gevonden dat bij dwangmatige drugsverslaving een leerproces plaatsvindt. Er vindt dan een langdurige, misschien wel permanente verandering in de hersenen plaats.

,,Het gebruiksgedrag en de beloning die drugs teweeg brengen is aangeleerd. Je moet dus kijken naar de mechanismen waarmee je leert om er van af te komen.

,,Hersenonderzoekers weten tegenwoordig dat afleren niet echt bestaat. Wat je hebt geleerd verdwijnt nooit meer uit je hersenen. Afleren is het leren van iets nieuws waardoor wat je vroeger hebt geleerd wordt onderdrukt.

,,We weten tegenwoordig welke hersencircuits daarbij betrokken zijn. En misschien kunnen we die beïnvloeden. Er komen nieuwe stoffen in onderzoek die iets lijken te doen. Wij gaan die stoffen testen.''

Veel jongeren experimenteren met drugs. Mensen die verslaafd raken hebben vaak een ongelukkige jeugd gehad en zijn getraumatiseerd. Is nu ook te voorspellen wie wel en wie niet echt verslaafd zal raken?

,,Nog niet. Onze Franse collega's zijn daar in geïnteresseerd. Die onderzochten al langer de individuele verschillen tussen proefdieren. In hun Science-publicatie, die vandaag samen met de onze verschijnt, zeggen ze dat bijna 20 procent van hun proefdieren zwaar verslaafd raakte.

,,Maar dat waren niet de dieren die angstiger waren, of gevoeliger voor pijn, of die nieuwsgieriger gedrag vertoonden als ze in een nieuwe kooi werden gezet. Niks wat tot nu toe bij proefdieren als verslavingsrisico voor de hand lag bepaalde welke dieren nu echt dwangmatig verslaafd raakten. Ja, de hoeveelheid cocaïne die ze hadden gehad. Die was belangrijk.''

Gelden de resultaten alleen voor cocaïnegebruik?

,,Ik denk het niet, maar dat moeten we nog onderzoeken. Cocaïne is bij onderzoekers een favoriete drug omdat het makkelijk hanteerbaar is. En omdat cocaïneverslaving in de Verenigde Staten een belangrijk probleem is. Vanuit de VS wordt veel onderzoek naar verslaving gesubsidieerd.

,,In een Nederlandse setting had het voor de hand gelegen om heroïneverslaving te onderzoeken. We hebben wel laten zien dat het echt een stof moet zijn die in de hersenen verslavingsgedrag opwekt. We hebben onze experimenten gecontroleerd met ratten die zichzelf een suikeroplossing konden toedienen. Die dieren raken nooit dwangmatig verslaafd.

,,Maar ik denk dat het niet uitmaakt of het om nicotine, cocaïne, heroïne of alcohol gaat. Er zijn genoeg aanwijzingen dat het verslavingsmechanisme in de hersenen hetzelfde is. We zouden nu ook kunnen onderzoeken hoe we van een alcoholist weer een sociale drinker kunnen maken.''