Vakbonden boos over `symboolpolitiek'

Minister De Geus gaat loonafspraken in CAO's niet meer aan aan alle bedrijven opleggen.

Minister De Geus breekt radicaal met een beleid dat sinds 1937 bestaat en dat hij begin dit jaar nog zonder voorbehoud nog verdedigde. Hij besloot deze week om tot eind 2005 de loonstijging uit de CAO's niet meer `algemeen' te maken om de loonkosten in Nederland zoveel mogelijk te beperken.

Bedrijven zullen zich gesteund voelen om de looneisen van de vakbonden af te wijzen, voorspelt een bestuurder van werkgeversclub VNO-NCW. Maar de vakbonden staan al klaar om speciale teams te sturen naar bedrijven die nu deels buiten de CAO's dreigen te vallen. Dat kan (dure) arbeidsonrust veroorzaken.

In februari dacht De Geus nog heel anders over deze pijler van het poldermodel. Het stelsel van collectieve afspraken over arbeidsvoorwaarden die door een algemeenverbindendverklaring (AVV) aan alle bedrijven in een sector worden opgelegd, is ,,een breed gedragen en volwassen systeem van zelfregulering door sociale partners'', schreef de minister van Sociale Zaken in een brief aan de Tweede Kamer. Essentieel voor dat systeem, dat sinds 1937 in Nederland bestaat, is dat werkgevers en werknemers niet de overheid verantwoordelijk zijn voor afspraken over arbeidsvoorwaarden. Als die afspraken collectief worden gemaakt, leidt dat tot arbeidsrust en evenwichtige arbeidsverhoudingen, zo staat in wetsteksten en beleidsstukken over de CAO. De algemeenverbindendverklaring moet dat overleg tussen bonden en bedrijven ondersteunen. Volgens beleidsstukken is het doel van de AVV letterlijk ,,het uitoefenen van die verantwoordelijkheid van sociale partners [om tot collectieve afspraken te komen] te ondersteunen en te beschermen.''

De werkgevers staan achter het beleid, zo blijkt uit onderzoek dat De Geus dit voorjaar naar de Kamer stuurde. 90 Procent van de bedrijven was tevreden over het systeem van CAO's die algemeen verbindend worden verklaard. En dat zijn niet alleen de werkgevers die zelf rechtstreeks verplicht zijn de CAO toe te passen omdat ze lid zijn van de werkgeversvereniging die aan de onderhandelingstafel zit, maar ook de werkgevers die geen lid zijn en juist door de AVV-maatregel verplicht worden de CAO-voorwaarden toe te passen.

De Geus rechtvaardigt zijn ingreep door te wijzen op het belang van loonmatiging voor de economie. Matiging van alle lonen is een ,,voorwaarde voor economisch herstel'' schrijft hij een toelichting. Loonstijgingen zouden bovendien de door De Geus gekoesterde koppeling van lonen en uitkeringen in gevaar brengen. Maar het is twijfelachtig of zijn maatregel het gewenste matigende effect zal hebben. ,,Het directe effect op de loonkosten zal uiterst gering zijn'', zegt A. van Delft, coördinator sociaal beleid van werkgeversclub MKB Nederland, beslist. Ook de vakbonden en vooraanstaande economen verwachten weinig effect, aangezien het grootste deel van de werknemers, ruim 90 procent, rechtstreeks onder de bedrijfstak-CAO's vallen. ,,Als De Geus zeker wil zijn dat de lonen gelijk blijven, moet hij een loonmaatregel uitvaardigen'', zegt Van Delft. Dat gebeurde voor het laatst in de jaren zeventig.

Maar het besluit van De Geus heeft mogelijk een indirect matigend effect op de loonkosten, denkt directeur N. van Kesteren van ondernemingsvereniging VNO-NCW. ,,De werkgevers zullen zich gesteund voelen als zij zich in CAO-onderhandelingen met de vakbond verzetten tegen looneisen.'' Volgens hem druist het tegen de geest van bedrijfstak-CAO's in als het verschil tussen de lonen van gebonden en niet gebonden werkgevers te groot wordt. ,,En dat moet de vakbeweging zich ook aantrekken'', zegt hij.

,,Wij laten ons niet beïnvloeden door het besluit van de minister'', zegt bestuurder Agnes Jongerius van vakcentrale FNV. ,,Wij zullen in september gewoon een verantwoorde looneis stellen.'' Zij noemt het besluit van De Geus door het gebrek aan direct effect ,,symboolpolitiek''. Gevolg is volgens haar wel dat de vakbonden speciale teams zullen sturen naar bedrijven die voor de lonen straks niet door bedrijfstak-CAO zullen zijn gebonden.

Volgens de vakbond zal de maatregel vooral effect hebben in de sectoren waarin veel werkgevers niet zijn aangesloten bij brancheverenigingen. In de horeca, de schoonmaak, het transport en de uitzendbranche is het percentage werknemers dat alleen door een AVV onder de bedrijfstak-CAO valt, veel hoger dan het landelijk gemiddelde van rond de 8 procent. In de horeca gaat het bijna om de helft van de werknemers. In die sectoren werken veel kwetsbare werknemers, zoals jongeren en mensen die in deeltijd werken, zegt Jongerius. ,,En dat zijn de sectoren waar we nu al problemen hebben met het afdwingen van de geldende CAO-regels.''

De teams van de vakbond vertegenwoordigen precies waar werkgevers het meest voor vrezen: arbeidsonrust. Van Delft van MKB Nederland: ,,De bonden en de minister zijn bezig met een `haasje over' van maatregelen. En de vuilniszak komt bij de werkgevers te staan.''

De directe kosten van stakingen en arbeidsonrust zijn hoog, en kunnen het broze economisch herstel bedreigen. ,,Werkgevers willen in alle rust kunnen praten met werkgevers over afspraken die loonkosten omlaag brengen. Dat zijn vooral afspraken die de productiviteit verhogen, zoals het terugdringen van ziekteverzuim en flexible arbeidstijden. En daar kan soms best een loonsverhoging tegenover staan'', zegt Van Delft. Maar dat wordt door deze maatregel doorkruist.

Van Delft vreest nog een ander effect: dat het voor ondernemingen steeds aantrekkelijker wordt om niet bij een werkgeversorganisatie te zijn aangesloten. Niet aangesloten ondernemingen hebben immers hun handen vrij bij het vaststellen van de lonen. ,,Daarmee is concurrentie op loonkosten terug van weggeweest.''

De verhoudingen zijn verder op scherp gezet, zo laten de vakbonden merken. CNV-bestuurder Rienk van Splunder over het besluit van zijn oud-CNV'er De Geus: ,,een oud-vakbondsman onwaardig''.