Omgekeerde `Heart of Darkness' vergt te veel

In een kuil staat een ton die helemaal dicht is, ook van boven. Uit de ton komt een vijl, een touw, een hand, een hoofd, een man. Hij heeft zich uit zijn benarde behuizing bevrijdt, maar een volgende hindernis wacht. De kuil. Hoe komt hij nou uit die kuil? De man neemt een aanloop, en nog een, en nog een. En plotseling valt hij neer.

Het is een scène waarin haast geen woord wordt gesproken en alleen door de uitleg vooraf weten we naar wie we kijken: naar het historische personage Bommen Berend, kanonnier, vastgezet in een glazen kuil. En in 1629 terechtgesteld omdat hij prins Frederik Hendrik tijdens diens maaltijd een kogel om de oren had laten suizen. Ook deze Frederik Hendrik ontmoeten we in Moerasdraak, zoals men 's Hertogenbosch destijds wel noemde.

Objectheatergroep The Lunatics maakt voor Theaterfestival De Boulevard een voorstelling over thuisbasis Den Bosch, in een vesting die door prins Frederik Hendrik werd gebouwd. Nog steeds ziet deze Citadel er grimmig uit. Hij deed destijds niet alleen dienst ter verdediging tegen Spaanse invallen maar ook voor het in toom houden van de Spaansgezinde bevolking. Veroveraar Frederik Hendrik was dus een despoot en bij The Lunatics komt daar de tic bij waar het gezelschap in is gespecialiseerd. Een griezel probeert ons duidelijk te maken dat hij alles onder controle heeft, terwijl er van alles om hem heen ontploft. Explosieve appeltjes van oranje worden naar zijn hoofd geslingerd en raaskallend roept hij het volk tot de orde.

Tussen Frederik en Berend danst de Zoete Moeder haar verhaal – drie gehavende figuren op drie verschillende plekken in de Citadel. Deze verder zo puike productie heeft één zwak punt: het blijven geïsoleerde scènes, de personages komen niet bij elkaar en wij moeten met losse eindjes genoegen nemen.

Op De Boulevard is ook Heart of Darkness te zien, een oratorium van componist Maarten Ornstein en acteur Ingejan Ligthart Schenk naar de roman uit 1899 van Joseph Conrad. Toneelgezelschap 't Barre Land keert het boek van Conrad om: in plaats van een blanke die een haast mythische reis naar de binnenlanden van donker Afrika onderneemt, komt een Congolees naar de Nederlandse jungle en raakt daar verdwaald in het asielzoekersbeleid.

De locatie, een voormalige synagoge, wekt associaties met gevaar en vervolging. Het decor van kromme planken doet denken aan het schip waarmee Conrads kapitein Marlow de Congo-rivier afzakt; een zangeres zingt erover, in het Engels. Ondertussen speelt acteur Ingejan Ligthart Schenk een ambtenaar die een denkbeeldige Afrikaanse vluchteling verhoort.

Schenk wist de hand te leggen op vele dossiers van asielzoekers en zijn tekst klinkt authentiek. De Afrikaan krijgt geen gelegenheid om zijn verhaal te vertellen; hij mag alleen maar met ja of nee antwoorden omdat de standaardprocedure een strak protocol voorschrijft. Een protocol vol inktzwart wantrouwen. ,,Zichtbare littekens? Medicatie voor uw klachten? Merkwaardig dat u zich zo weinig kunt herinneren.'' Uiteindelijk wordt de man afgewezen: ,,Betrokkene heeft onvoldoende meegewerkt.''

Marlow gaat van Europa naar Congo, de asielzoeker komt vanuit Congo naar Europa. Het is een goed idee om die tegengestelde bewegingen, die allebei op een nachtmerrie uitlopen, in één voorstelling te stoppen.

Alleen zijn de gezongen en de gesproken tekst slecht te verstaan op de momenten waarop ze gelijktijdig worden voorgedragen, en dat is nogal vaak. Daardoor, en ook door het ontoegankelijke Engels, ontgaat ons menig ironisch detail. Het feit bijvoorbeeld dat mezzosopraan Jeannine Valeriano zwart is terwijl zij over de lotgevallen van blanke kolonialen zingt.

Dit oratorium, met broeierige, gemene, melancholieke muziek van Maarten Ornstein, vergt veel van het publiek. Want 't Barre Land deed er ook nog teksten bij van Kafka en Plato. Interessant, relevant en hoofdpijnverwekkend lastig.

Theaterfestival Boulevard: 1.Moerasdraak, door The Lunatics. 2. Heart of Darkness door 't Barre Land/ Muzieklab Brabant. Gezien 10/8 Den Bosch. Aldaar t/m 15/8. Inl: 073-613 7671 of www.festivalboulevard.nl.