Heeft de Amsterdamse politie te snel geschoten?

Het dodelijke schietincident in Amsterdam roept veel vragen op. Heeft de politie te gretig gereageerd op een poging tot uitlokking van geweld?

Het valt niet uit te sluiten dat Nederland zijn eerste geregistreerde geval van suicide by cop heeft, zelfmoord door uitgelokt politievuur. De jonge Duitser die afgelopen zondag door agenten werd doodgeschoten, liet een brief voor zijn familie achter. Omdat het openbaar ministerie om redenen van privacy niets wil zeggen over de inhoud van die brief, kan vooralsnog alleen gespeculeerd worden dat het een uitgelokte zelfmoord was.

Suicide by cop is een vorm van zelfdoding die is ontstaan in de Verenigde Staten. In dergelijke gevallen lokt iemand met een zelfmoordwens bewust uit dat agenten op hem of haar schieten. Omdat in de VS relatief vaak dodelijke slachtoffers vallen bij schietincidenten waar agenten bij betrokken zijn, heeft deze vorm van zelfdoding wel eens kans van slagen.

In Nederland is die situatie tot nu toe heel anders. Nederlandse agenten zijn niet trigger happy – als er geschoten wordt op een verdachte, is dat maar zelden dodelijk. Het verschil tussen de Amerikaanse en de Nederlandse praktijk werd goed duidelijk toen medio jaren negentig de politie in Nederland ging oefenen op interactieve videoschietbanen van Amerikaanse makelij. Tijdens testen in de Verenigde Staten viel het de Nederlanders op dat zij steevast minder punten haalden dan hun Amerikaanse collega's. Wanneer de Nederlanders op het beeldscherm werden geconfronteerd met gewelddadige of potentieel gewelddadige situaties, schoten zij ook op de verdachten. De Amerikaanse schietinstructeurs kregen meer punten omdat zij de verdachte dodelijk wisten te raken. De Nederlanders raakten hun doelwit ook, maar zelden dodelijk. Zij hadden geleerd in een reflex op de benen te schieten.

Het is allerminst gezegd dat het incident in Amsterdam illustreert dat de Nederlandse politie schietgraag is geworden. Maar de omstandigheden waaronder de dodelijke schietpartij plaatsvond, roepen wel vragen op. Veel van die omstandigheden zijn bekend door de aanwezigheid van videojournalist Frank Buis die het incident in het park bij het Fredriksplein heeft gefilmd. Beelden daarvan waren zondagavond al op televisie te zien.

Buis, die via de scanner voortdurend een deel van de onderlinge communicatie bij de Amsterdamse politie volgt, wist dat de Duitse man vanaf het Fredriksplein de politie had gebeld. De film van Buis begint met het beeld van drie `pitwagens' (surveillanceauto)die slordig geparkeerd op de tramrails staan. Een agente is nog bezig haar kogelvrije vest aan te trekken als iets verderop een aantal mannelijke collega's al het parkje inloopt. Dat roept vragen op: was er leiding? Was er onderling overleg geweest en handelde men vervolgens volgens een plan? De vraag is verder waarom de agenten besloten om niet de komst van een arrestatieteam af te wachten. Tenslotte hadden zij op de scanner gehoord dat deze jongen daags tevoren met een vuurwapen had lopen zwaaien. Zij wisten toen nog niet dat het om een gasalarmpistool ging.

Niet zichtbaar op de video is de inzet van een gepantserde auto door de poltie.Een woordvoerder van het openbaar ministerie zei vanmorgen dat de politie heeft geprobeerd om met de auto op de jongen in te rijden om ,,hem uit te schakelen''. In het parkje waren de resultaten gisteren nog zichtbaar – een bankje dat alleen nog bestaat uit verwrongen ijzeren beugels en versplinterd hout en een ander dat door een draagbeugel is gedrukt.

Kort nadat de agenten het parkje inlopen, zo valt op de video van Buis te zien en te horen, klinken opgewonden kreten. Dan begint het schieten. De agente die nog bij de pitwagens staat, werpt zich op de grond. Achterin het park is te zien dat een ouder echtpaar ook naar de grond duikt. Vlak daarna holt de Duitser richting Oosteinde, weg van de agenten. Op dat moment zijn enkele zaken duidelijk. De jongen leeft, hij heeft geschoten en er zijn bezoekers in het park. Inmiddels heeft het openbaar ministerie bekendgemaakt dat er door zeven agenten samen 21 kogels zijn afgevuurd op de man.

De Amsterdamse persofficier van justitie Dop Kruimel schetste deze week op de lokale televisie AT5 de doelstellingen van de politie. ,,Als iemand gevaarlijk loopt te doen in het publieke domein, dan is het de taak van de politie daar iets aan te doen''. Zij preciseerde die taak als volgt: ,,de politie moet de omgeving veilig maken''. De vraag is of de agenten dat doel naar beste kunnen hebben gediend.

De video van Buis gaat verder. De hollende man verdwijnt uit het beeld en is even later bewegingloos liggend op de grond te zien. Bovenkleding en een broekspijp doorweekt van het bloed. De man wordt vervolgens door agenten in zogeheten stabiele zijligging geplaatst. Even later wordt de man, die dan ogenschijnlijk al dood is, door de politie omhoog gehezen.

De rijksrecherche is, zoals gebruikelijk bij dit soort incidenten, bezig met het onderzoek naar de gang van zaken rond het doodschieten van de Duitse man. Dat onderzoek zal veel vragen moeten beantwoorden. Waar was het wapen toen Dautzenberg werd neergeschoten? Had hij dat nog in de hand toen hij langs de mensen op het bankje holde? Of had hij het eerder weggegooid? In dat laatste geval is een ongewapende persoon op de vlucht neergeschoten.